Hayranlık, bilmemenin kibar hali midir? Yapılması gereken her şey en ihtişamlı şekilde yapılmış, geriye sadece bunu sürdürmek mi kalmıştır?
Sözlüklerde yerini alan, birbirimizle kurduğumuz ilişkilerde en önemli unsur görevini gören, yokluğunda önlenemeyen sıkıntılar doğuran bilinçli bir hakemdir empati. Oysa tüm canlıların içinde, doğal fakat gizli bir şekilde bu zaten vardır. Örneğin, otobüste yer verilmesi gereken kişilerin listesi yapılmasa dahi, kişi belirli durumların dışında -sosyal olarak paylaşılmış sorumluluk gibi- kişisel vicdanının etkisiyle gerekeni yapmaktadır. Yani günlük hayatımızda bireyleri, doğal olarak toplumu yönlendiren, bilgilendiren aydınlatıp kendine hayran bırakan bilim, bizlerin akademik bir simetrisidir. Psikoloji, sadece bunların en ihtişamlı olanıdır. Psikoloji yardım etmenin en hümanist, danışmanlığın en bilgece halidir; kendimizi bulmamızda “self servis” tedaviler sunan en tanıdık yabancıdır.
Toplum, her birimizin parçası olduğu devasa bir yapbozsa; psikoloji, o paçaları olması gereken en adaletli şekilde yerleştirir ve mutlu bir gidişatla tamamlamaya çalışır. O halde, dağıldığı ya da dağınık bir görüntü verdiği anda huzursuzluk ve kargaşaya neden olan hınzır bilyeler “Toplum nedir, ne ister, kendisinden ne beklenir?” diye sorar.
Bireyin, egoizme varmadığı müddetçe, kendi arzularını birincil hedefi yapması, “birey odaklı toplum” tarafından desteklenen ve teşvik edilen bir durumdur. Daha çok Avrupa ve Baltık ülkelerinde yaygın olan bu sistemde birey, dolayısıyla toplum, diğerlerine göre daha özerk, bilinçli; dolayısıyla mutludur.
Diğer toplum şekliyse kolektif yaşam toplumudur. Özellikle Türkiye, Japonya ve birçok Orta Asya ülkesinde hakim olan bu kültür, bireye toplumla uyum içinde ve birlikte hareket etmesini vurgular. Kendisini ön plana çıkaracak davranışlardansa toplumla beraber var olmasını öğütler. Bu sistemde yaşayan bireyler, gruplar halinde hareket eden, çekingen, haklarını savunmak için çoğunluğa güvenen, nispeten edilgen bir toplumun üyeleridir.
Adına dünya denilen, üzerinde ikamet ettiğimiz bu yerleşkede, milyarlarca ruh varken, Nuh’un gemisini ortadan ayırır gibi topluluklar halinde grupladığımız kişileri ikiye ayırmak ne kadar doğru bir matematiktir? Toplum mühendislerinin alternatif bir “şimdilik” çözümü müdür? Peki adalet araştırmacısı psikologlar bu konu hakkında ne düşünür?
Ruh ve bilim, kimi zaman ruh hastalıkları bilimi olan psikoloji; toplumun entelektüel bir aynası, yardımcısı, sağduyulu yakını, her geçen gün düzlüğe çıkmak için çaba sarf eden iyi yürekli bir savaşçıdır. Ana malzemesi, kırılmaları ve patlamaları önlemek adına çelikten yapılmış bu zarif savaşçıların en önemli özelliği gelmiş geçmiş en mükemmel tanıtıcılar olmaksa, bunu hangi yolla ne zaman ve nerede gerçekleştirirler? Kendilerinin hazırladıkları anlayış testini anladığımız zaman mı, gündelik telaşlarımızı inanç ve öğretilerimizle bir araya getirdiğimiz anda mı, çalışmanın kolektif inancıyla bireysel bütünlüğümüze ulaştığımız zafer ışığında mı? Kısacası, her şeyi hemen orada o anda çözemesek de tünelin başını görebiliriz. Kollarımızı yukarı kaldırıp bizi yürüten ve düşmediğimizi görünceye kadar izleyen bu sevimli devler bizleri tam olarak ne olarak algılar ya da algı kalıplarına sokar?
Psikoloji, toplumun mantık mühendisidir. Harcını ve kilini, birey üzerinden toplumda birleştirerek inşa etmeye çalışır. Eleştireldir, eleştirilir de. Mükemmellik ne onun tanımıdır ne de yaratmak istediği toplumun. Gelenekselleşmiş düzen, onun anarşi değil revize alanıdır. Her alanda her rengiyle çıksa da karşımıza doğasının bir kısmına tanık oluruz.
Hayata geçirmek istediği şeyler, bitmeyen bir liste gibidirler çünkü o liste en az bizim kadar canlı ve büyümektedir. Bunlardan biri de kolektif refah için önce bireyden başlanması gerektiğinin farkında olmaktır ki her şeyden önce hümanizmin temelleri sağlam bir şekilde atılabilsin.
Yazar: Deniz Uğur Çil
