Klasik koşullanma ders kitaplarımızda kendine yer bulalı uzun zaman oluyor. Sayısalcısından eşit ağırlıkçısına her öğrenci için bir tanımı da vardır. Mantıklı bir açıklama yapamayacağını düşünen de “Pavlov’un köpeği” der, biz anlarız zaten. Ama yapılan tanımlar çoğu zaman yetersiz kalır klasik koşullanma mevzusunun bir insan davranışı olduğunu bilene. Şöyle ki; size en az kendileri kadar ünlü otel odalarında ölü bulunan dünya starlarından aklınıza gelenlerin isimlerini söyler misiniz dediğimde cevaplarınız ne olurdu? Peki ya bu ünlüleri ortak paydada toplayan şey sadece herhangi bir zaman diliminde, tesadüfen bir şekilde bir otel odasında ölmeleri değil desem? İnanın duyduklarınız sizleri klasik koşullanmanın bir köpeğin salya akıtmasından fazlası olduğuna ikna ederdi.
Klasik koşullanma psikoloji bilimi için vazgeçilmez bir konudur çünkü insan davranışını bir temele oturturken başlangıç noktalarından birini temsil eder. Pavlov, deneyinde köpeği önce sessiz bir odada tutar ve zil sesi çalar. Köpek bu durumda herhangi bir salya tepkisi göstermez hepimizin normal karşılayacağı üzere. Daha sonra zil sesi ile birlikte et de verir ve köpek de salya akıtmaya başlar. Bu süreç böyle devam ederken bir müddet sonra köpeğe et atıldığı sırada zil de çalar ve böylece köpek et ile zili eşleştirir. Deneyin bu günlere gelmesine vesile olan durum ise gayet şaşırtıcı; köpek et olmadan yani sadece zil sesi duyduğunda da salya akıtır ve Pavlov’un o ünlü köpeği tarihe adını altın harflerle yazdırır.
Buraya gelene kadar anlattığım hikaye herkesin bilgisi dahilindeydi. Şaşırtıcı taraf ise bundan sonrası yani insan davranışının da bir şekilde klasik koşullanmaya örnek teşkil etmesi. Whitney Houston neden öldü hatırlar mısınız? 11 Şubat 2012’ de gece yarısı Beverly Hilton otelinde ölü bulundu. Ölüm sebebi sonraları küvette boğulma olarak açıklandı ama bir cinayet değil. Rapora göre Houston uyuşturucu yüzünden komaya girdi ve kalp spazmı geçirdi. Zaten çoğu kaynağa göre sanatçı uyuşturucu bağımlısı. Ölümünü ilginç yapan ise otel odasında gerçekleşmesi tıpkı diğer starlar gibi; James Gandolfini gibi John Belushi gibi Anna Nicole Smith, Janis Joplin, Coco Chanel belki de daha fazlası.
Psikolog Antonio Cepeda-Benito’a göre; “Eğer aynı dozda madde bir mekanda kullanılır ve sonra bu mekan değiştirilirse vücuttaki etkisi de değişir yani aynı dozdaki madde yeni bir ortamda alındığında vücutta daha büyük bir etkiye sebep olur.”
Belirli bir mekanda madde alındığında vücut bu mekana şartlanır ve o anda kurmaya çalıştığı dengeyi bu durum her tekrarlandığında sağlamaya çalışır. Örneğin, uyuşturucu bağımlısı bir birey evinde belirli bir miktar dozda bu maddeyi vücuduna aldığında vücut kendini korumaya alır. Birey aynı dozda maddeyi vücuduna aldığı her tekrarda klasik koşullanma devreye girer ve vücut aynı korumada kalır. Lakin maddenin alındığı mekan değişime uğrarsa mesela birey aynı dozda maddeyi bir otel odasında, bir barda, ya da gece kulübünde almaya niyetlenirse bu koşullanma sekteye uğrar ve istenmeyen sonuçlar doğurur. Çünkü koşullanma fazında bedenin verdiği denge ve koruma tepkisi yeni mekanda açığa çıkamaz ve aynı doz madde alınmasına rağmen ölüm kaçınılmaz olabilir.
Kısacası “klasik koşullanma” sadece Pavlov’un şirin köpeğinin salyaları için önem teşkil etmiyor. Pek çok davranışımız için açıklama da bulabileceğimiz bir alan diyebilirim. Tabii dünya starlarının başına gelen korkunç olayların gizemlerinin keşfedilmeye çalışıldığı bir yolda karşımıza çıkan bir açıklama olması beni de fazlasıyla şaşırttı. Whitney Houston klasik koşullanma nedir bilir miydi acaba bilemiyoruz tabii ama kendini ölüme götüren bir gerçeğin tam da göbeğinde duran bir terim olduğunu bilse belki de o gün bulunduğu ortamı hiç değiştirmez ve belki de bugün o muhteşem sesiyle aramızda olmaya devam ederdi. Tabii biz onu ve klasik diyebileceğimiz şahanelikteki şarkılarını dinlemeye devam ediyoruz klasik koşullanmayı falan bir kenara bırakarak.
YAZAR: Seda CAN
KAYNAKÇA
“Why is it that celebrities seem to overdose only in hotels, rather than in their or their friends’ houses?” Why is it that celebrities seem to overdose only in hotels, rather than in their or their friends’ houses? – Quora. N.p., n.d. Web. 23 Feb. 2017.
ScienceDaily. ScienceDaily, n.d. Web. 23 Feb. 2017.
TPÖÇG Blog Yazarı | Bilkent Üniversitesi Psikoloji Öğrencisi