(Bu yazının okunması yaklaşık 3 dakika sürmektedir.)
Tutumlarımız, inançlarımız ve davranışlarımızın uyum içinde olması çoğumuzu iyi hissettirir. Uyumsuz tutum ve davranışlar beynimiz tarafından bir çatışma olarak algılanır ve bu çatışmayı ortadan kaldırmak adına, tutumlarımızda ya da davranışlarımızda değişim yoluna gideriz ve bu değişim genellikle tutumlarımızın davranışlarımıza göre şekillenmesiyle sonuçlanır. Tutumlarımız ve davranışlarımız arasındaki çelişkiden duyduğumuz rahatsızlık Sosyal Psikolog Leon Festinger tarafından “Bilişsel Çelişki (Cognitive Dissonance)” olarak adlandırılmıştır. 1957 yılında Festinger ve meslektaşı Merrill Carlsmith Bilişsel Çelişki etkisini gözlemlemek üzere bir deney tasarladı. Deneye katılan katılımcılara tekrar eden ve ilgi çekici olmayan görevler verildi. Aslında deneyin amacı bu sıkıcı görevin tamamlanması ile ilgili değildi. Katılımcılara verilen bu görev tamamlandıktan sonra katılımcılardan, kendilerinden sonra gelen katılımcıya tamamladıkları görevin eğlenceli bir görev olduğunu söylemeleri istendi. Bu istek karşında rastgele olarak, bir gruba bir dolar verilirken diğer gruba yirmi dolar verildi. Daha sonra bir dolar ve yirmi dolar verilen gruba deneyi eğlenceli bulup bulmadıkları soruldu. Sonuç olarak bir dolar alan kişilerin deneyi yirmi dolar alan kişilere kıyasla daha eğlenceli buldukları gözlemlendi. Yirmi dolar alan kişiler söyledikleri yalanın karşılığını aldıklarını, yani söyledikleri yalanın yirmi dolara değdiğini düşündükleri için söyledikleri yalan karşısında bir çatışma içine girmemişlerdir. Bir dolar alan katılımcılar ise söyledikleri yalanın karşılığını almadıklarını düşündükleri için bilişsel bir çatışma içine girmişlerdir ve bu çatışmayı azaltmak için deneye karşı tutumlarını değiştirerek, deneyin eğlenceli bir deney olduğuna kendilerini ikna etmişlerdir.
Günlük hayatımızda da birçok bilişsel çelişki örneğine rastlarız. Örneğin bir mağazada çok beğendiğiniz bir ayakkabıyı indirimli bir fiyatla gördünüz ama o ay bu ayakkabıyı almak için bütçeniz müsait değil, üstelik ayakkabıya çok da ihtiyacınız yok. Alıp almamak arasında kararsız kalarak ayakkabıyı aldınız. Bu durumda ayakkabıya karşı tutumunuzla davranışınız arasında bir çelişki oluşur. Ayakkabıya karşı tutumunuz onu almamanız gerektiği yönündeyken siz ayakkabıyı aldınız, bu durumda ne yaparsınız? Muhtemelen ayakkabıya karşı tutumunuzu değiştirirsiniz. Zaten indirimde aldığınızı, aslında bu ayakkabıya ihtiyacınızın olduğunu, bir sonraki ay harcamalarınızda daha dikkatli olacağınız düşünerek zihninizde oluşan çelişkiyi en aza indirmeye çalışırsınız. Bir başka örnek vermek gerekirse, diyette olduğunuz bir zaman diliminde arkadaşınızla dışarı çıktığınızı ve arkadaşınızın yeni açılan bir fast food restoranına gitmeyi teklif ettiğini hayal edin, böyle bir durumda ne yaparsınız? Diyet yapıyor oluşunuz fast food ürünleri tüketecek olmanızla çelişmektedir. Bu durumda çelişkiye azaltmak için; bir öğünden bir şey olmaz, akşam egzersiz yaparım, yarın daha sağlıklı beslenerek telafi ederim gibi düşüncelerle yiyeceğe karşı tutumunuzu değiştirerek bu çelişkiden kurtulabilirsiniz. Bir başka seçenek ise diyette olduğunuzu vurgulayarak sağlıklı bir restoran önerisiyle bu çelişkiye hiç girmeyebilirsiniz. Sigaranın zararını bildiği halde zararlı olmadığını savunan sigara kullanıcıları, sınavdan bir gün önce ders çalışmasını gerektiğini bilen ama çalışmayan ve yarın sabah erken kalkıp çalışacağına inanan öğrencinin davranışları gibi pek çok durum günlük hayatımızda karşılaştığımız bilişsel çelişki örnekleri arasında gösterilebilir.
Konuyu kısaca özetlemek gerekirse davranışlarımız; sahip olduğumuz tutumlar, inançlar, geçmiş deneyimlerimiz etrafında şekillenir. Davranışlarımız, tutumlarımız ve inançlarımız ile belirli bir uyum içinde olmadığı durumlarda zihinsel olarak bir çelişki yaşarız ve bu çelişki bizi rahatsız eder. Bu rahatsızlığı ortadan kaldırmak için genellikle tutumlarımızı davranışlarımız doğrultusunda değiştirme yoluna gideriz.
Yazar Dilara Şahinoğlu
Kaynakça
Cherry, K. (2021, 20 February). Attitudes and Behavior in Psycholog. https://www.verywellmind.com/attitudes-how-they-form-change-shape-behavior-2795897.
Cognitive Dissonance (Leon Festinger). (n.d.). https://www.instructionaldesign.org/theories/cognitive-dissonance/.
Leon Festinger ve Bilişsel Uyumsuzluk. (2020). https://aklinizikesfedin.com/leon-festinger-ve-bilissel-uyumsuzluk/.(2020)
Akhanlı. E. S. & Doğulu C. (2019). Bilişsel Çelişki Kuramı Kapsamında Replikasyon Çalışması.
