(Bu yazının okunma süresi yaklaşık olarak 6 dakika sürmektedir.)
Uzun bir aradan sonra herkese merhaba. Hepimiz biraz daha iyiyizdir ümidiyle başlıyorum bu yazıya. Umarım bu süreç içerisinde yaralarımızı sarmaya ve daha güzel günlerin geleceği umuduyla bu yazıyı okuyorsunuzdur.
Bu ay biraz daha iyileşme süreci ile ilgili yazmak istedim. Büyüme ve büyüdükten sonraki zaman içerisinde aslında çok önemli olan bir kavramdan bahsedeceğim sizlere. Hepimiz eğer hazırsak konumuza tam hızla geçebiliriz.
Rezilyans – psikolojik sağlamlık, aslında birçok kişi tarafından farklı açıklanmış bir kavramdır. Birkaç farklı tanımlanış şekli olsa da biz bunu “Stres ve travma gibi kişiyi ciddi etkileyen olaylarla başa çıkabilme, kriz durumları karşısında yıkılmadan durabilme, zorlu şartlar karşısında fiziksel ve ruhsal olarak uyum sağlayabilme ve esnek olma, yaşanılan olumsuz veya zor durumlardan bir ders çıkararak öz gelişimi devam ettirebilme kapasitesi” olarak ele alacağız (Seçkin & Hasanoğlu, 2016).
Rezilyans – Psikolojik Sağlamlık kavramını daha iyi anlamak için bilmemiz gereken üç kavram daha var: risk faktörleri, koruyucu faktörler, olumlu sonuçlar.
Risk faktörleri, kişinin yaşamını etkileyen ve gelişimini engelleyen yıpratıcı durumlar veya faktörler olarak bahsedilebilir. Risk faktörleri kendi içinde bireysel, ailevi, okul ve çevresel gibi kategorilere ayrılır. Bunun yanında koruyucu faktörler ise, karşılaşılan yıkıcı olayın etkisini azaltan ve bireyin gelişimini destekleyen faktörler olarak tanımlanabilir. Aynı şekilde koruyucu faktörler de risk faktörleri gibi kendi içinde kategorilere ayrılır: Bireysel, ailevi, okul, çevresel gibi. Olumlu sonuçlar ise var olan risk faktörünün koruyucu faktörlerle engellenmesi durumunda ortaya çıkan pozitif sonuçlara verilen isimdir. Olumlu sonuçlar risk ve koruyucu faktörlere bağlı olarak değişiklik gösterebilir.
Bu üç kavramı daha iyi açıklamak adına bir örnekle devam edeceğim: Ailevi risk faktörlerinden biri olan aile içi şiddete maruz kalmış bir bireyin duyarlı ve destekleyici aile üyelerine sahip olması onun koruyucu faktörüdür. Bu ikisinin sonucunda ortaya çıkan olumlu sonuç ise bireyin ailesine, arkadaşlarına ve çevresindekilere güvenli bağlanabilmesidir. Her insanın travmaya gösterdiği tutum farklı olduğundan tek bir örnek, doğru vardır demek mümkün değildir. Örnekler değişebilir ve sonuçlar farklılaşabilir (Işık, ve diğerleri, 2021, s. 6 -24).
Konu hakkında gerekli ön bilgiyi öğrendikten sonra aklınızda şöyle bir soru canlanmış olabilir: Peki kendimizin veya çocuklarımızın, kardeşlerimizin, akrabalarımızın nasıl psikolojik sağlamlığını arttıracağız? Biraz da ondan bahsedelim.
Çocukların rezilyans – psikolojik sağlamlığı konusunda yaşanılan risk faktöründen sonra veya önce çocuğun kendini güvende hissetmesi çok önemlidir. Etrafındaki yetişkinlerden aldığı güven verici işaretler travmayı daha kolay atlatmasına yardımcı olacaktır (Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2022d). Bunun yanında travmayı yaşamış olan çocuğun tekrardan travmatize olmaması için çaba göstermek gerekmektedir. Onu tetikleyecek görüntüler, tarihler, konuşmalar, travmayla ilişki kurabileceği tetikleyicileri tespit edip onu korumak ve kolaylaştırıcı olmak gerekir (Işık, ve diğerleri, 2021, s. 66 – 69).
Travma yaşanmadan önce rezilyans – psikolojik sağlamlığı geliştirmek için çocuğun öz kimliğini bulmasına yardımcı olmak önemlidir. Ona sorumluluklar vermek, fiziksel aktivitelere katılmasını sağlayarak kendisini tanımasını sağlamak, bağımsız olması konusunda desteklemek arayışına katkı sağlayacak davranışlardır. Risk faktörü beraberinde bir uyumsuzluk ve değişim getirecektir. Değişime kötü bir bakış açısıyla bakmamasını ve değişken durumlara karşı esnek olmasını sağlamak önemlidir. Herhangi bir değişim anında daha az kaygılanmasını ve düşüncelerini daha rahat kontrol edebilmesine yardımcı olur (Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2022b).
Çocukların yukarıda bahsedilenleri gerçekleştirebilmeleri için bu şekilde davranan rol modellere ihtiyacı vardır. Burada da iş yetişkinlere düşüyor. Çocuklar etraflarında bulunan aile bireylerinden veya yetişkinlerden etkilenmeye, onlar gibi davranmaya meyillidirler. Bu yüzden çocukların psikolojik olarak sağlam olabilmeleri için yetişkinlerin sağlam olmaları gerekmektedir. Yetişkinlerin rezilyans – psikolojik sağlamlığı konusunda kriz durumlarında veya stres yaratan olaylarda farklı perspektiflerden bakarak, iyimser ve umutlu bakış açınızı koruyabilmek çocuğunda kendini daha güvende hissetmesini sağlar. Bunun yanında kötümser bakmamasına ve gelecekten umudunu kesmemesine yardımcı olur (Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2022c).
Esnek düşünmek değişime karşı gösterebileceğimiz en iyi davranıştır. Değişken yaşam koşullarına kendinizi adapte etmek, yaşanılan olaydan olabildiğince en az hasarla atlatmanızı sağlar. Buna ek olarak yaşanan olay sonrası rutinleri bozmamak da bir o kadar önemlidir. Uyku hijyenine önem vermek, sağlıklı beslenmeye devam etmek, günlük hayatta yaptığınız aktiviteler ve etkinlikleri bırakmamak mental olarak süreci daha iyi geçirmenize yardımcı olacaktır. Etrafınızdakilerle yaşadığınız duyguları kendinizi hazır hissettiğiniz zaman konuşmak, aile içinde hem fiziksel hem de duygusal desteğe önem vermek ve gerektiğinde uzmanlardan psikolojik yardım almakta bir o kadar önemlidir (Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2022a).
Rezilyans – psikolojik sağlamlık kavramı etrafımızda yaşadığımız ruh sağlığımızı tehdit eden olaylar karşısında sahip olmamız gereken önemli bir özelliktir. Bunu dikkate alıp üzerine çalışmak hem kendimizi tanıma aşamasında hem de sevdiklerimizi ve kendimizi koruma aşamasında bize çok destek sağlayacaktır. Yazımın sonuna gelirken hatırlatmak isterim ki: Hayatta yapabileceğiniz en iyi şey, kendinize sahip çıkmaktır. Bir sonraki yazıya dek iyi günlerde kalın!
Yazar: Aysima Nesrin Şahin
Görsel Kaynakçası: Görsel tasarımı bana aittir.
