Psikoloji okumay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen, haz\u0131rl\u0131k veya birinci s\u0131n\u0131fta olan \u00e7o\u011fu \u00f6\u011frenci gibi ben de psikoloji b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc okumak isterken akl\u0131mda sadece klinik psikologluk vard\u0131. Hatta psikolo\u011fun \u00f6n\u00fcne \u2018klinik\u2019 unvan\u0131ndan bile haberdar de\u011fildim. 12. s\u0131n\u0131fta bir seminere kat\u0131ld\u0131m ve ne kadar \u00e7ok alt alan\u0131n\u0131n var oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcm. \u0130nan\u0131lmaz, ama hala bilmedi\u011fim baz\u0131 alt alanlar oldu\u011funu fark ediyorum. Bug\u00fcn sizlere benim \u00e7ok taze \u00f6\u011frendi\u011fim davran\u0131\u015fsal iktisat alan\u0131ndan bahsedece\u011fim. <\/p>\n\n\n\n
Do\u011fdu\u011fu g\u00fcnden bu yana \u00e7o\u011fu iktisat uzman\u0131, iktisad\u0131n t\u00fcm sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc rasyonel olarak matematikte bulunabilir oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndeydi fakat iktisad\u0131n insan temelli ve insan\u0131n da irrasyonel oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde olan bir\u00e7ok uzman da vard\u0131. Modellerini sadece matematiksel varsay\u0131mlar ve analizlere dayand\u0131ran uzmanlar, insan de\u011fi\u015fkenini modellerine katmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in havada kalan bir\u00e7ok form\u00fcl ve sorunlar olu\u015ftu ard\u0131ndan davran\u0131\u015fsal iktisat alan\u0131n\u0131n bo\u015flu\u011fu fark edilmeye ve alanda ara\u015ft\u0131rmalara ba\u015fland\u0131. Davran\u0131\u015fsal iktisad\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n amac\u0131 ana ak\u0131m haline gelen kuramlar\u0131 y\u0131kmak de\u011fil aksine bu geleneksel kuramlar ile modern bilimsel kaynaklar\u0131n aras\u0131nda k\u00f6pr\u00fc kurmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Davran\u0131\u015fsal iktisad\u0131n \u00f6nc\u00fclerinden Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc Richard Thaler ekonomik ajanlar\u0131n insanlar oldu\u011fu ve ekonomik modellerin bununla i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131 gerekti\u011finin fark\u0131na var\u0131lmas\u0131 bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n en \u00f6nemli etkisi oldu\u011funu<\/em> s\u00f6yledi. Peki ekonomik ajanlar iktisada dair hangi konularda istihbarat veriyor? Bili\u015fsel \u00f6nyarg\u0131lar, d\u00fcrtme etkisi oyun teorisi, bandwagon etkisi, \u00e7er\u00e7eveleme etkisi, azalan verimler kanunu gibi bir \u00e7ok konuda ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131l\u0131yor ama<\/p>\n\n\n\n davran\u0131\u015fsal iktisad\u0131n oda\u011f\u0131 karar verme mekanizmalar\u0131m\u0131z \u00fczerinde toplan\u0131yor. \u0130nsanlar\u0131n \u00f6zellikle belirsizlik ve yetersiz bilgi \u015fartlar\u0131nda karar verme mekanizmas\u0131n\u0131n nas\u0131l i\u015fledi\u011fini ara\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Geleneksel iktisada g\u00f6re birey kat\u0131ks\u0131z maddi \u00e7\u0131kar odakl\u0131 karar veriyor fakat davran\u0131\u015fsal iktisat\u00e7\u0131lar\u0131n \u00fcltimatom oyunu adl\u0131 kuram\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lara g\u00f6re ki\u015filer maddi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 kenara itebiliyor. Ara\u015ft\u0131rmadan \u00f6rnek verecek olursak \u015f\u00f6yle anlatabiliriz; 2 kat\u0131l\u0131mc\u0131 birlikte odaya al\u0131n\u0131yor ve aralar\u0131ndan birine 20 dolar verilece\u011fi s\u00f6yleniyor. Se\u00e7ilen ki\u015fi bu 20 dolar\u0131 aralar\u0131nda istedi\u011fi gibi pay etme hakk\u0131na sahip fakat bu parayla odadan ayr\u0131lman\u0131n tek \u015fart\u0131 bu payla\u015f\u0131m\u0131 iki taraf\u0131nda onaylamas\u0131 gerek. Sonu\u00e7lara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda e\u011fer se\u00e7ilen kat\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n teklif etti\u011fi \u00fccret y\u00fczde yirminin alt\u0131ndaysa b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla di\u011fer kat\u0131l\u0131mc\u0131 teklifi kabul etmiyor yani duygusal bir \u015fekilde karar verip maddi \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 g\u00f6z etmiyor.<\/p>\n\n\n\n Yine karar mekanizmalar\u0131m\u0131zla ilintili olarak 1984 y\u0131l\u0131nda Daniel Kahneman ve Amos Trevsky\u2019nin olu\u015fturduklar\u0131 \u2018Rasyonel Karar Verme Teorisi\u2019 ya da \u2018Asian Disease\u2019 insanlar\u0131n rasyonel karar vermesinde manip\u00fclasyona ne denli a\u00e7\u0131k olduklar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. \u00d6zetlersek e\u011fer bir grup tecr\u00fcbeli pratisyen hekime \u2018Bir kasabada doktor oldu\u011funuzu ve bir salg\u0131n\u0131n bu kasabaya yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. E\u011fer hi\u00e7bir \u015fey yap\u0131lmazsa hastal\u0131\u011f\u0131n 600 ki\u015fiyi \u00f6ld\u00fcrmesi bekleniyor. E\u011fer A \u015f\u0131kk\u0131n\u0131 se\u00e7ersen 200 ki\u015fi bu hastal\u0131ktan kurtulacak. B \u015f\u0131kk\u0131n\u0131 se\u00e7ersen 1\/3 ihtimalle bu 600 ki\u015finin t\u00fcm\u00fc kurtar\u0131lacak ama 2\/3 ihtimalle hi\u00e7 kimse kurtar\u0131lamayacak.\u2019 \u015feklinde bir anket uygulan\u0131yor ve g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki %72 oran\u0131nda A \u015f\u0131kk\u0131 se\u00e7iliyor. Bu deneyden sonra ba\u015fka bir grup pratisyen hekim al\u0131n\u0131yor ve bu sefer \u2018E\u011fer C \u015f\u0131kk\u0131n\u0131 se\u00e7ersen 400 ki\u015fi bu hastal\u0131k y\u00fcz\u00fcnden \u00f6lecek. D \u015f\u0131kk\u0131n\u0131 se\u00e7ersen 1\/3 ihtimalle bu 600 ki\u015fiden kimse \u00f6lmeyecek ama 2\/3 ihtimalle herkes \u00f6lecek.\u2019 \u015eeklinde sunuldu\u011funda, \u015f\u0131klar\u0131n riskleri fark edece\u011finiz \u00fczere tamamen ayn\u0131 olsa da, bu sefer D \u015f\u0131kk\u0131 %78\u2019e y\u00fckseliyor. Pozitif \u2018kurtar\u0131lmak\u2019 ve negatif \u2018\u00f6lmek\u2019 kelimelerinin yer de\u011fi\u015fimi t\u00fcm dengeyi de de\u011fi\u015ftiriyor. Bu deney bize \u015fu iki olguyu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6steriyor ki bireyler kazanc\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda risk almaya meyilli de\u011filken kayb\u0131 s\u00f6z konusuysa risk almaya meyilli oluyor (beklenti teorisi). Bir di\u011fer olgu ise insanlara pozitif ve negatif kelimelerin karar vermede ne kadar manip\u00fcle edici olaca\u011f\u0131 ve se\u00e7eneklerin do\u011fru y\u00f6nlendirilme ve d\u00fczenlenmesi ile istedi\u011finiz se\u00e7enekte karar ald\u0131rabilme imkan\u0131m\u0131z su \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \u0130ktisad\u0131n yakla\u015f\u0131k 1650-1700\u2019lerden beri var oldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurursak psikolojiyle i\u015f birli\u011fi yapmas\u0131 nas\u0131l bu kadar ge\u00e7 kald\u0131 bunu sormak laz\u0131m. Siz bu alanda uzmanla\u015fmak i\u00e7in ge\u00e7 kalmak istemiyorsan\u0131z kaynak\u00e7adaki tez, makale ve yaz\u0131lar\u0131 okuyarak ve bu alan\u0131n \u00f6nc\u00fclerinden olan Daniel Kahneman, Richard Thater, George Katona, Herbert Simon ve Harvey Leibenstein\u2019in ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 ve kitaplar\u0131n\u0131 inceleyebilirsiniz. <\/p>\n\n\n\n Yazar: B\u00fc\u015fra B\u00f6y\u00fckg\u00f6z<\/p>\n\n\n\n KAYNAK\u00c7A<\/p>\n\n\n\n \u00c7eki\u00e7, S. \u201cDAVRANI\u015eSAL \u0130KT\u0130SAT BA\u011eLAMINDA C\u0130NS\u0130YET FARKININ T\u00dcKET\u0130C\u0130 TERC\u0130HLER\u0130NE ETK\u0130S\u0130: BARTIN \u00d6RNE\u011e\u0130\u201d(Y\u00fcksek lisans tezi, BARTIN \u00dcN\u0130VERS\u0130TES\u0130, 2016)<\/p>\n\n\n\n Yi\u011fit, A,G \u201cDAVRANI\u015eSAL \u0130KT\u0130SADIN ANLA\u015eILMASINA Y\u00d6NEL\u0130K B\u0130R L\u0130TERAT\u00dcR TARAMASI \u201c(2018 Haziran) 16-2<\/p>\n\n\n\n Ula\u015fan, F. DENEYSEL \u0130KT\u0130SAT (EXPERIMENTAL ECONOMICS) Uluda\u011f \u00dcniversitesi (2014, Eyl\u00fcl)<\/p>\n\n\n\n Ak\u0131n, Z., Urhan, B.(2009) \u0130ki Deneysel Bir Bilim olmaya M\u0131 Ba\u015fl\u0131yor?, TOBB Ekonomi ve Teknoloji \u00dcniversitesi ve Kopenhag \u00dcniversitesi<\/p>\n\n\n\n