\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Hi\u00e7 kimse normal \u015fartlarda yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan birini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde kay\u0131ts\u0131z kalamaz ve herkes yard\u0131m etmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli yollar arar. Ortamda ki\u015fi say\u0131s\u0131 az oldu\u011funda ki\u015finin kendisinde sorumluluk hissetme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 fazlad\u0131r. Ancak sorun esnas\u0131nda ortamda ki\u015finin kendisinden ba\u015fka ki\u015filer de bulunuyorsa ilk bak\u0131\u015fta yard\u0131m etme ihtimali artar gibi, hatta yard\u0131m s\u00fcresi de k\u0131sal\u0131r gibi g\u00f6r\u00fcnse de tersine bu ihtimal b\u00fcy\u00fck oranda d\u00fc\u015fer ve s\u00fcre uzar. \u00d6rneklerini \u00e7ok s\u0131k g\u00f6r\u00fcp duyabilece\u011fimiz bu duruma seyirci etkisi denir. Seyirci etkisi ilk olarak, 1964 y\u0131l\u0131nda Amerika\u2019da ger\u00e7ekle\u015fen Genovese cinayetinde, 38 ki\u015finin g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu halde hi\u00e7birinin olaya m\u00fcdahale etmemesinin b\u00fcy\u00fck ses getirmesi \u00fczerine, John Darley ve Bibb Latane taraf\u0131ndan bu konuda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucu ortaya konulmu\u015ftur.
\u00a0
\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Yap\u0131lan bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rma g\u00f6steriyor ki bulundu\u011fumuz ortamda bir sorun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde o soruna seyirci kalma ihtimalimiz ve tepki verme s\u00fcremiz ortamdaki ki\u015fi say\u0131s\u0131yla do\u011fru orant\u0131l\u0131d\u0131r. Yani o an o ortamda ne kadar \u00e7ok ki\u015fi varsa biz o kadar hi\u00e7bir \u015fey yapmay\u0131z. Darley ve Latane\u2019e g\u00f6re bu, sadece duyars\u0131zl\u0131kla veya korkuyla a\u00e7\u0131klanamayacak kadar karma\u015f\u0131k bir konudur. Bu iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n sonucunda bu t\u00fcr olumsuzluklar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tepkisizliklerin alt\u0131nda yatan iki neden bulmu\u015flard\u0131r. \u0130lki, ortamda \u00e7ok ki\u015finin bulunmas\u0131ndan dolay\u0131 sorumlulu\u011fun yay\u0131lmas\u0131d\u0131r, payla\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu, \u201cNas\u0131l olsa di\u011ferleri yard\u0131m edecektir, bir tek ben de\u011filim.\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle topu bir di\u011ferine atmaktan, m\u00fcdahaleyi birbirinden beklemekten kaynaklan\u0131r. Ya da ki\u015fi, konuya kendisinden daha hakim birisinin bunu \u00fcstlenebilece\u011fini, kendisinin m\u00fcdahale i\u00e7in yetkin ve yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. B\u00f6ylece kendi \u00fczerindeki sorumluluk hissi azalm\u0131\u015f olur ve dolay\u0131s\u0131yla tepkisiz kalmay\u0131 tercih eder. Herkes ayn\u0131 mant\u0131kta oldu\u011fundan dolay\u0131 kolay kolay m\u00fcdahale eden \u00e7\u0131kmaz. \u0130kincisi ise, ki\u015fi durumun bir ciddiyetinin olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar veremedi\u011fi i\u00e7in tepkisiz kal\u0131r. E\u011fer m\u00fcdahale ederse ve durum sand\u0131\u011f\u0131 gibi ciddi \u00e7\u0131kmazsa utanmak istemez. Bu nedenle \u00e7o\u011funlu\u011fun yard\u0131m etmiyor olmas\u0131 ki\u015finin yard\u0131m etme iste\u011fini bask\u0131lay\u0131p genele uymas\u0131na yol a\u00e7abilir. Yani neyi yapmam\u0131z\u0131n do\u011fru olaca\u011f\u0131na di\u011ferlerinin davran\u0131\u015flar\u0131na bakarak karar veririz. Say\u0131 \u00e7oklu\u011fu bizi yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015f\u00fcrebilir \u00e7\u00fcnk\u00fc durum acil de\u011fil zannederiz ve sorumluluk hissetmeyiz. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda yard\u0131m edilecek ki\u015finin cinsiyeti, k\u0131yafeti, yer ve zaman gibi fakt\u00f6rler de seyirci etkisi ve sorumluluk payla\u015f\u0131m\u0131 \u00fczerinde etkili olabilmektedir. Kalabal\u0131ktaki seyircilerin birbirini tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 veya sosyal stat\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir yak\u0131nl\u0131k hissedildi\u011fi durumlarda ise soruna m\u00fcdahale etme ihtimali y\u00fckselir.
\u00a0
\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Seyirci etkisine \u00f6rnek verilebilecek \u00e7ok say\u0131da ara\u015ft\u0131rma ve haberi yap\u0131lan \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 olaylar var ancak ben bir romandan bahsedece\u011fim. Gabriel Garc\u00eda M\u00e1rquez\u2019in K\u0131rm\u0131z\u0131 Pazartesi isimli kitab\u0131 asl\u0131nda \u00e7ok daha derin toplumsal konular\u0131n i\u015flendi\u011fi, mutlaka okunup \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken \u00e7ok etkileyici bir kitap. – Uyar\u0131: Bundan sonras\u0131 kitab\u0131 okumayanlar i\u00e7in kitapla ilgili bilgiler i\u00e7eriyor olabilir. Ancak benim burada de\u011finece\u011fim nokta seyirci etkisine g\u00fczel bir \u00f6rnek olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm kasaba halk\u0131n\u0131n tutumu olacak. Kitaptaki ana karakter Santiago Nasar\u2019\u0131n ikizler taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclece\u011fi Santiago d\u0131\u015f\u0131nda t\u00fcm kasaba halk\u0131 taraf\u0131ndan bilinir. \u0130kizler, cinayeti i\u015flemeyi istemedikleri i\u00e7in i\u00e7ten i\u00e7e kendilerine engel olacak birileri \u00e7\u0131kar \u00fcmidiyle bu planlar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 herkese s\u00f6yleyip, b\u0131\u00e7aklar\u0131n\u0131 alenen al\u0131p, gizlenme ihtiyac\u0131 hissetmeden Santiago\u2019yu \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in beklemeye koyulurlar. Ancak hi\u00e7 kimse Santiago\u2019yu uyarmaz \u00e7\u00fcnk\u00fc herkes biliyorsa onun da haberi olmu\u015ftur diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Bunun yan\u0131nda kimse ikizlerden b\u00f6yle bir \u015fey beklemedi\u011fi i\u00e7in bu plana pek inanmay\u0131p onlar\u0131 ciddiye almaz, ciddiye alanlar ise ikizleri durdurmak veya Santiago\u2019ya haber vermek i\u00e7in fazla \u00e7aba g\u00f6stermez. Herkes ne de olsa yetkililer durumu engeller gerek\u00e7esiyle kendilerini avutur ve \u00fcst\u00fcm\u00fcze vazife olmayan i\u015flere kalk\u0131\u015fmayal\u0131m bahanesiyle tepkisiz kal\u0131r. Yetkililer de ikizlerden b\u00f6yle bir \u015fey beklemedi\u011fi i\u00e7in yeterince m\u00fcdahale etmez, ge\u00e7i\u015ftirir. Ve o an geldi\u011finde ikizler herkesin g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde cinayeti i\u015flerler. \u0130kizlerin cinayet i\u015fleyece\u011fini herkesin bilip kimsenin buna engel olmamas\u0131n\u0131n alt\u0131nda yatan bireysel ve toplumsal de\u011fer anlay\u0131\u015f\u0131 gibi bir\u00e7ok nedenin yan\u0131 s\u0131ra bir sebep de bana g\u00f6re seyirci etkisidir. Yani kasaba halk\u0131n\u0131n sorumluluk konusunda \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k ve karma\u015fa ya\u015fam\u0131\u015f, kendilerini m\u00fcdahale konusunda yetkin bulmam\u0131\u015f, durumun ciddiyetini anlayamam\u0131\u015f ve m\u00fcdahaleyi birbirlerinden beklemi\u015f olmalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Uyar\u0131 sonu. –
Son olarak seyirci etkisi konusunda iyi haber \u015fu ki, bu etkiyi bilen seyirci veya yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan ki\u015fi gidi\u015fata olumlu y\u00f6nde etki edip sorunun daha h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fclmesini sa\u011flayabilir. Seyirci etkisini bilen bir ki\u015fi, kalabal\u0131k ortamda yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan birini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde herkesin m\u00fcdahaleyi bir di\u011ferinden bekleyece\u011fini bildi\u011finden \u00fczerinde daha fazla sorumluluk hissedip m\u00fcdahale konusunda ilk ad\u0131m\u0131 atabilir. Yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan ki\u015fi ise yard\u0131m \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 genele hitap ederek de\u011fil de do\u011frudan belirledi\u011fi bir ki\u015fiyi i\u015faret ederek yaparsa o ki\u015finin daha sorumlu hissetmesini sa\u011flar ve yard\u0131m\u0131 daha \u00e7abuk g\u00f6rme ihtimali artar. \u00d6rne\u011fin \u201cYard\u0131m edin!\u201d diye ba\u011f\u0131rmak yerine \u201cYe\u015fil \u015fapkal\u0131 han\u0131mefendi yard\u0131m edin.\u201d dendi\u011finde yard\u0131m daha \u00e7abuk gelecektir. Bu nedenle bu etkiden haberdar olmak b\u00f6ylesi durumlarda her iki taraf i\u00e7in de \u00e7ok i\u015fe yarayacakt\u0131r.
Bahar KAYA
Kaynak;<\/p>\n\n\n\n