Ak\u015fam \u00fczeri okuldan, i\u015ften veya herhangi bir yerden biraz da yorgun olarak eve d\u00f6n\u00fcyorsunuz. Dalg\u0131n dalg\u0131n ilerlerken yolda bayg\u0131n halde yere uzanm\u0131\u015f birini g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz. Zor durumda oldu\u011fu belli. Tepkiniz ne olurdu?<\/p>\n
Tabii soru bu \u015fekilde soruldu\u011funda herkes “Ko\u015far yard\u0131m ederim. Belki bir kalp krizi ge\u00e7iriyordur. Belki de a\u00e7 oldu\u011fu i\u00e7in y\u0131\u011f\u0131l\u0131p kalm\u0131\u015ft\u0131r. Hemen ambulans \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r\u0131m”\u00a0 gibi \u015feyler s\u00f6yler. Fakat ara\u015ft\u0131rmalar ve yap\u0131lan deneyler g\u00f6steriyor ki durum sand\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan daha farkl\u0131. Yard\u0131m etme durumumuzu belirleyen bir etken var: “Seyirci etkisi”<\/p>\n
Bu etkiyi ortaya koyan iki psikolog Darley ve Latane \u015fu olaydan yola \u00e7\u0131kt\u0131: 1964 y\u0131l\u0131nda Amerika’da bir kad\u0131n 38 ki\u015finin g\u00f6rg\u00fc tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131nda b\u0131\u00e7aklanarak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc ama hi\u00e7biri duruma m\u00fcdahale etmedi. Bu durumun, \u015fehir hayat\u0131, insanlar aras\u0131ndaki so\u011fukluk, Amerikan k\u00fclt\u00fcr\u00fc veya g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131n\u0131n korkmas\u0131 gibi unsurlara indirilemeyecek kadar karma\u015f\u0131k oldu\u011fu deneylerle kan\u0131tland\u0131.<\/p>\n
Bir deneyde yolda epilepsi krizi ge\u00e7iriyormu\u015f gibi yapan bir denek g\u00f6revlendirilmi\u015ftir. Denek yolda bir ki\u015fi varken rol\u00fcne ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda yard\u0131m alma oran\u0131 %85 olarak belirlenmi\u015ftir. Fakat \u00e7evredeki ki\u015fi say\u0131s\u0131 be\u015f oldu\u011funda bu oran %30’a d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
Ba\u015fka bir deneyde bir ki\u015fiyi, i\u015f ba\u015fvuru formunu doldurmak i\u00e7in bir odaya al\u0131rlar. Ki\u015fi formu doldururken odaya duman verirler ve tek ba\u015f\u0131na form dolduran insanlar\u0131n %75’i durumu yetkililere bildirir. Ayn\u0131 \u015fekilde odadaki ki\u015fi say\u0131s\u0131 \u00fc\u00e7e \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda bu oran %38’e d\u00fc\u015fer. Deneylere bak\u0131l\u0131rsa etraftaki ki\u015fi say\u0131s\u0131 ile m\u00fcdahale olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ters orant\u0131l\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n m\u00fcdahalede bulunmamas\u0131n\u0131n pek \u00e7ok nedeni olabilir. Ama psikologlar temel olarak iki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda bunu s\u0131n\u0131fland\u0131rm\u0131\u015flar\u0131d\u0131r:<\/p>\n
\u0130lk Neden: Sorumlulu\u011fun Yay\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n \u0130nsanlar yard\u0131m gerekecek \u015fekilde zor durumda olan bir ki\u015fiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131nda, \u00e7evredeki insanlar\u0131n da etkisiyle sorumlulu\u011funun azald\u0131\u011f\u0131na inan\u0131r. Sorumlulu\u011fu \u00fcstlenmeyerek ba\u015fka bir ki\u015finin olayla ilgilenece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. B\u00f6yle olunca ki\u015fi say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a m\u00fcdahale oran\u0131 d\u00fc\u015fer.<\/p>\n \u0130kinci Neden: Durumun Ciddiyeti<\/strong><\/p>\n Baz\u0131lar\u0131 durumun ciddiyeti konusunda teredd\u00fctler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in m\u00fcdahaleden ka\u00e7\u0131nabilir. E\u011fer ortada sand\u0131\u011f\u0131 kadar tela\u015fa kap\u0131lacak bir olay yoksa utan\u00e7 duymaktan \u00e7ekinir. Yani yolda s\u0131z\u0131p kalm\u0131\u015f ki\u015fi ger\u00e7ekten zor durumda m\u0131 yoksa sadece fazla alkol\u00fcn etkisi mi? Uzaktan y\u00fckselen duman b\u00fcy\u00fck bir yang\u0131n habercisi mi yoksa \u00e7ok da ciddiye al\u0131nmayacak bir durum mu? Bu ikilemde kalan ki\u015fi de m\u00fcdahaleden ka\u00e7\u0131nmac\u0131 bir tav\u0131r izler.<\/p>\n Psikologlar seyirci etkisini bu iki ba\u015fl\u0131kla temellendirseler de arkas\u0131nda birka\u00e7 unsurun varl\u0131\u011f\u0131 da say\u0131labilir.<\/p>\n Sosyal etki ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda incelenen\u00a0 “Toplumsal Kan\u0131t \u0130lkesi” seyirci etkisinin olu\u015fmas\u0131nda ba\u015fka bir unsurdur. Bu ilkeye s\u00fcr\u00fc psikolojisi de denebilir. Zor durumda olan bir ki\u015fi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde etraf\u0131m\u0131zda yar\u0131m etmeye dair bir tela\u015f yoksa biz de bu konuda \u00e7ekingen davran\u0131r\u0131z. Di\u011fer insanlar gibi davranmay\u0131 tercih ederiz.\u00a0 \u00d6rne\u011fin bir AVM’de canl\u0131 bomba var diye ba\u011f\u0131ran birine kimse tepki vermiyor, tela\u015fa kap\u0131lm\u0131yorsa biz de di\u011fer insanlarla ayn\u0131 \u015feyi yapmay\u0131 ye\u011fleriz.<\/p>\n Sosyal stat\u00fc de tepkilerimize y\u00f6n veren etkenlerden biri olarak say\u0131labilir. E\u011fer yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan ki\u015fi kad\u0131nsa veya iyi giyimli biriyse yard\u0131m etme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z artar. Fakat g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcnden dolay\u0131 sosyal stat\u00fcs\u00fc d\u00fc\u015f\u00fck biri oldu\u011funa kanaat getirirsek m\u00fcdahale ihtimalimiz de d\u00fc\u015fer.<\/p>\n Anlat\u0131lanlarda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere duyars\u0131zl\u0131\u011fa, g\u00f6rmemezlikten gelmeye \u00e7ok yatk\u0131n bir t\u00fcr insano\u011flu. Kad\u0131n cinayetlerine, \u00e7ocuk istismarlar\u0131na, sava\u015flara, en yak\u0131n\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen haks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015ftirme ihtimali varken seyirci kalmas\u0131 bunu kan\u0131tlar nitelikte. \u0130lk ad\u0131m\u0131 atma konusunda \u00e7ok \u00e7ekingen davran\u0131yoruz. Bir korkumuz var buna kar\u015f\u0131. Halbuki bu yolla binlerce insan\u0131n hayat\u0131 de\u011fi\u015febilir, ya\u015fam kalitesi y\u00fckselebilir, hayatta kalma \u015fans\u0131 artabilir.<\/p>\n Belki de sorumluluktan ka\u00e7mayarak, durumu ciddiye alarak ve insanlar\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne, giyimine bakmadan ilk ad\u0131m\u0131 atarak bir \u00e7ok k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn \u00fcstesinden gelinebilir. Ka\u00e7may\u0131, ilgilenmemeyi, bananecili\u011fi b\u0131rak\u0131p d\u00fcnyay\u0131 hem kendimiz i\u00e7in hem de ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in daha ya\u015fanabilir k\u0131lmak m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n YAZAR:<\/em> Ay\u015fe \u015eAMLIO\u011eLU<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ak\u015fam \u00fczeri okuldan, i\u015ften veya herhangi bir yerden biraz da yorgun olarak eve d\u00f6n\u00fcyorsunuz. Dalg\u0131n dalg\u0131n ilerlerken yolda […]<\/p>\n","protected":false},"author":15,"featured_media":1085,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2,4],"tags":[17,307,12,306,211,308,19],"yoast_head":"\n