Psikoloji deyince akl\u0131m\u0131za ilk \u201cklinik\u201d geliyor ya da psikolojiyi klinikten ibaret san\u0131yoruz. Psikoloji gibi bir ucu biyolojide bir ucu felsefede olan bir disiplin i\u00e7in bu b\u00fcy\u00fck bir haks\u0131zl\u0131k olsa gerek. Bir geli\u015fim psikolo\u011fuyla, daha da \u00f6nemlisi bizden biriyle, TP\u00d6\u00c7G\u2019\u00fc, bizleri \u00e7ok iyi tan\u0131yan biriyle, yani \u0130stanbul \u00dcniversitesi Geli\u015fim Psikolojisi Anabilim Dal\u0131’ndan Tolga Y\u0131ld\u0131z\u2019la r\u00f6portaj yapt\u0131k:<\/p>\n
Merhaba Hocam. \u00d6ncelikle bizi k\u0131rmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederiz. Sizi biraz tan\u0131yabilir miyiz? Nas\u0131l psikolojiye ge\u00e7tiniz? Neden ge\u00e7tiniz? Neden geli\u015fim psikolojisi? TP\u00d6\u00c7G ile nas\u0131l etkile\u015fimde bulundunuz? TP\u00d6\u00c7G size neler katt\u0131?<\/strong><\/em><\/p>\n \u0130lkokuldayken \u00e7ocuk hekimi<\/strong> olmak istemi\u015ftim. Ama uzayda \u00e7al\u0131\u015fmak istiyordum. Yani uzay mekiklerinde do\u011fmu\u015f \u00e7ocuklarla! Fantastik bir fikir hala. Sonra ortaokul ve lise boyunca gazeteci<\/strong> olmak istedim. Hatta oldum da! Yerel bir gazetenin matbaas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131m ilkin, har\u00e7l\u0131k kazanmak i\u00e7in. Sonra muhabirlik yapt\u0131m ve haftal\u0131k yaz\u0131lar da yazd\u0131m. Lisenin sonlar\u0131na do\u011fru edebiyatla ilgilendim. Bir\u00e7o\u011fumuz gibi (G\u00fcl\u00fcyor). \u015eiirler, \u00f6yk\u00fcler yazd\u0131m. Baz\u0131s\u0131 yay\u0131nland\u0131. O s\u0131rada sosyal bilimler alan\u0131nda akademisyen olmay\u0131 ger\u00e7ek\u00e7i bir \u015fekilde kafamda \u00f6l\u00e7\u00fcp bi\u00e7ti\u011fimi hat\u0131rl\u0131yorum. Ama hangi sosyal bilim? Siyasal bilimler, uluslararas\u0131 ili\u015fkiler, ekonomi gibi alanlar\u0131 hedeflemi\u015ftim \u00fcniversite s\u0131nav\u0131ndan evvel. Gazetede \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bu toplumsal konular \u00fczerine kafa yormay\u0131 \u00e7ok sevmi\u015ftim.<\/p>\n S\u0131navdan sonra Marmara \u00dcniversitesi \u0130ktisat<\/strong> Fak\u00fcltesi’ne kaydoldum. \u0130lk d\u00f6nem sonunda iktisat\u0131n bana hi\u00e7 de uygun olmad\u0131\u011f\u0131na karar verdim. Fazla istatistik, muhasebe, uygulama a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 gelmi\u015fti. Ben daha soyut, teorik meseleleri seviyordum. \u0130lk sene ald\u0131\u011f\u0131m iktisat sosyolojisi dersini \u00e7ok sevmi\u015ftim oysa. Fak\u00fclteyi b\u0131rak\u0131p s\u0131nava tekrar girmeye karar verdim. \u0130li\u015fki kurabildi\u011fim birka\u00e7 hocama dan\u0131\u015ft\u0131m. Onlar sosyoloji, antropoloji gibi temel bilimlerin bana daha uygun oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini ifade ettiler.<\/p>\n S\u0131nava ikinci kez girip \u0130stanbul \u00dcniversitesi Sosyoloji<\/strong> B\u00f6l\u00fcm\u00fc’ne kaydoldum. Aman Allah\u0131m! Sosyoloji beni benden al\u0131yordu. Harika bir birikim! \u0130stanbul Sosyoloji, Sorbonne’dan sonra kurulan ikinci sosyoloji b\u00f6l\u00fcm\u00fc. Tarihsel sosyoloji diyebilece\u011fimiz \u00f6zg\u00fcn bir teorik yakla\u015f\u0131m\u0131 var. Resmen kendimi bulmu\u015ftum. Ancaak, iki sene sonra sosyolojide de t\u0131k\u0131nm\u0131\u015f gibi hissetmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n O zamanlar korktu\u011fumu hat\u0131rl\u0131yorum. Galiba ben \u00fcniversite mezunu olamayaca\u011f\u0131m bu gidi\u015fle diye. Ne istedi\u011fimi bilmiyorum diye kendimi su\u00e7luyordum. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir de hi\u00e7 yoktan sinema sevdas\u0131 sarm\u0131\u015ft\u0131 beni. K\u0131sa filmler yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordum. \u0130leti\u015fim<\/strong> Fak\u00fcltesi’nde \u00e7ift anadal yapmak istedim. Sonra \u0130leti\u015fim’in di\u011fer fak\u00fcltelere kontenjan a\u00e7mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendim. O zamanki k\u0131z arkada\u015f\u0131m \u0130stanbul \u00dcniversitesi Psikoloji<\/strong> B\u00f6l\u00fcm\u00fc’nde okuyordu. O dedi ki bak psikolojiyi seversin, burada \u00e7ift anadal yap. Psikolojiye kar\u015f\u0131 \u00f6nyarg\u0131l\u0131yd\u0131m. Olmaz dedim. Sevmem, s\u0131k\u0131l\u0131r\u0131m. Hem aslanlar gibi sosyoloji okurken psikoloji de ney!<\/p>\n Fak\u00fclte i\u00e7inde bir dal se\u00e7ip sosyolojideki s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015fl\u0131k hissini a\u015fmaya ikna oldum sonunda. Tabi ki psikolojiye kaydoldum. Ama yandal<\/strong> olarak. \u0130\u00e7imden bir d\u00f6nem sonra bunu da b\u0131rak\u0131r\u0131m diyordum. Giri\u015f o giri\u015f! Psikoloji derslerinde sosyolojiden, edebiyattan, sinemadan, ve hatta gazetecilikten edindi\u011fim bilgileri sunabiliyor ve hocalar\u0131mdan ilgi g\u00f6r\u00fcyordum. Samimi bir liberal tav\u0131r vard\u0131. \u0130stanbul Psikoloji teori seven bir psikoloji b\u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Onun da bir as\u0131rl\u0131k bir ge\u00e7mi\u015fi oldu\u011funu \u00f6\u011frendim sonra. Nas\u0131l bir birikimin \u00fczerinede oturdu\u011fumuzun \u00e7o\u011fu zaman fark\u0131nda olmuyoruz maalesef.<\/p>\n Geli\u015fim psikolojisine giri\u015f dersinde Vygotsky<\/strong> ile tan\u0131\u015ft\u0131m. \u0130\u015fte arad\u0131\u011f\u0131m teorisyeni de bulmu\u015ftum. Vygotsky’nin \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ve d\u00fcnyan\u0131n da vefa etmedi\u011fi teorisine katk\u0131da bulunmak istedim. Son s\u0131n\u0131f\u0131n ba\u015f\u0131nda y\u00fcksek lisans i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131m bile. K\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklarda kavram geli\u015fimi<\/strong> \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Ta o zamandan beri. \u0130ktisatta, sosyolojide, edebiyatta, sinemada, gazetecilikte g\u00f6r\u00fcp ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m, \u00e7\u00f6zemedi\u011fim ne sorun varsa i\u015fte kayna\u011f\u0131na kadar gelmi\u015ftim: \u00c7ocuk<\/strong>! –Hem de kendi \u00e7ocukluk hayalime geri d\u00f6nm\u00fc\u015f oldum bir \u015fekilde!–<\/p>\n B\u00fcy\u00fck bir hevesle \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ediyorum. Ba\u015fka arkada\u015flar\u0131 da heveslendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Ben bu konuda T\u00fcrkiye’nin d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretebilecek bir potansiyeli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. TP\u00d6\u00c7G ile temas\u0131m\u0131z da bu \u00e7er\u00e7evede ba\u015flad\u0131 ve hala s\u00fcr\u00fcyor. Mesle\u011fini seven, mesleklerinin geli\u015fimi i\u00e7in \u00f6rg\u00fctlenen, hedef ve s\u00fcre\u00e7lere ayn\u0131 anda odaklanabilen, \u00fcniversite e\u011fitimlerini zenginle\u015ftiren, gelece\u011fin psikolojisini in\u015fa eden arkada\u015flarla yollar\u0131m\u0131z illa ki kesi\u015fecekti, ki \u00f6yle de oldu.<\/p>\n \u0130lk defa psikoloji e\u011fitimiyle ilgili bir \u00e7al\u0131\u015ftaya davet edildim TP\u00d6\u00c7G taraf\u0131ndan. Tabi \u0130stanbul \u00dcniversitesi Psikoloji Kul\u00fcb\u00fc<\/strong>‘n\u00fcn TP\u00d6\u00c7G i\u00e7inde etkin g\u00f6revler almas\u0131 bunda etkili olmu\u015ftur. Kul\u00fcb\u00fcm beni yak\u0131ndan tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in dedikodumu yapm\u0131\u015f olmal\u0131! O \u00e7al\u0131\u015ftay \u00e7ok verimli ge\u00e7ti. Hatta orada ortaya \u00e7\u0131kan fikirlerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n uyguland\u0131\u011f\u0131na \u015fahit oldum bilahare. TP\u00d6\u00c7G ve \u00fcniversitelerin psikoloji kul\u00fcpleri \u00fclke \u00e7ap\u0131nda, hatta son zamanlarda Avrupa \u00e7ap\u0131nda da olumlu etkileri olan bir \u00f6\u011frenciler aras\u0131 ileti\u015fim ve i\u015fbirli\u011fi a\u011f\u0131 olu\u015fturuyorlar. Mesela TP\u00d6\u00c7G’\u00fcn ayl\u0131k dergisi PsiNossa<\/strong> i\u00e7in de dergi hen\u00fcz fikir a\u015famas\u0131ndayken bana gelmi\u015fti arkada\u015flar. O zaman ortaya koydu\u011fumuz vizyonu dergi k\u0131sa s\u00fcrede yakalad\u0131 ve hala \u00e7ok ho\u015f, \u015f\u0131k, e\u011flenceli, zengin ve bilgilendirici bir pop\u00fcler dergi olarak yay\u0131n hayat\u0131na devam ediyor. Bu gibi i\u015flerin par\u00e7as\u0131 olmaya paha bi\u00e7ilmez.<\/p>\n Hi\u00e7 psikolo\u011fa gittiniz mi? Divanda uzanmak nas\u0131l bir \u015fey sizce?<\/strong><\/em><\/p>\n Psikologa de\u011fil ama psikiyatriste gittim. Lisans okurken az \u00f6nce bahsetti\u011fim aray\u0131\u015f s\u00fcrecinde panik bozuklu\u011fundan muzdarip oldum. \u0130\u00dc Cerrahpa\u015fa’da bu konu \u00fczerine uzman bir do\u00e7entti. Hafif doz ila\u00e7 da kulland\u0131m bir s\u00fcre. Sonra o d\u00f6nem ge\u00e7ince, bu s\u0131k\u0131nt\u0131m da ge\u00e7ti.<\/p>\n Divanda uzanmad\u0131m, ama sandalyede oturdum ve psikiyatristin sordu\u011fu sorulara cevaplar verdim. Hekimin s\u0131rf bu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerdeki tavr\u0131 bile beni sakinle\u015ftirmi\u015fti. Bu s\u00fcre\u00e7te hekimin istedi\u011fi birtak\u0131m testleri yapt\u0131rmak \u00fczere psikologlar\u0131 da g\u00f6rm\u00fc\u015f oldum tabi. Psikologlar, testler yaparak s\u00fcreci takip etmede psikiyatriste tarafs\u0131z bilgi veriyorlard\u0131. Klinikte psikologlar\u0131n tekelinde olan olay budur: \u00d6l\u00e7me-de\u011ferlendirme<\/strong>.<\/p>\n Geli\u015fim psikologlar\u0131 hayat\u0131m\u0131z\u0131n ne denli i\u00e7inde? Geli\u015fim psikologlar\u0131 pratik ya\u015famda neler yapabilirler geli\u015fimimiz i\u00e7in?<\/strong><\/em><\/p>\n Az \u00f6nceki soruya cevap vermeye devam ederek cevaplamaya \u00e7al\u0131\u015fay\u0131m bunu da.<\/p>\n Psikolog deyince ilk de\u011fil neredeyse tek klinik<\/strong> akla geliyor. Di\u011fer alanlar i\u00e7in i\u015fte geli\u015fim, sosyal, trafik, bili\u015fsel, deneysel, \u00f6rg\u00fct vs. gibi \u00f6n isimleri kullan\u0131yoruz. Bu pek do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m, daha do\u011frusu do\u011fru bir al\u0131\u015fkanl\u0131k de\u011fil. Terk etmeliyiz. Klinik d\u0131\u015f\u0131nda da psikologlar zaten bir\u00e7ok yerde varlar. Okullarda, i\u015fyerlerinde, Ar-Ge tesislerinde, \u00fcniversitelerde vs. zaten onlar\u0131n dokunu\u015flar\u0131yla yap\u0131l\u0131yor bir\u00e7ok \u015fey. Sadece bireysel anlamda evet kalk\u0131p gidip g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz psikologlar genellikle klinik alanda uzman psikologlar olabilir. Fakat asl\u0131nda e\u011fitim<\/strong> alan\u0131nda da psikolojik dan\u0131\u015fmanlarla birlikte geli\u015fim psikologlar\u0131 da olduk\u00e7a etkindir.<\/p>\n Uzman geli\u015fim psikologlar\u0131<\/strong>, PDR uzmanlar\u0131yla birlikte, yard\u0131m ve rehberlik talep eden \u00f6\u011frencilerle \u00e7al\u0131\u015fabilecekleri gibi, \u00f6\u011fretmenlerle ve velilerle de \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \u00d6zellikle geli\u015fim alan\u0131nda uzman psikologlar e\u011fitim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ve \u00f6l\u00e7me de\u011ferlendirmesinin iyile\u015ftirilmesi i\u00e7in de yine ilgili e\u011fitim bilim uzmanlar\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yaparlar. Geli\u015fim alan\u0131 psikolojinin asl\u0131nda teorik bir temel alan\u0131d\u0131r. Sosyal ya da bili\u015fsel gibi\u2026 Fakat sosyal psikologlar nas\u0131l siyasi parti propagandalar\u0131nda, ticari reklamlarda vs. yer al\u0131yorlarsa, bili\u015fsel psikologlar nas\u0131l d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc sanayi devriminde yapay zek\u00e2 geli\u015ftirmede m\u00fchendislerle birlikte \u00e7al\u0131\u015fabiliyorlarsa, geli\u015fim psikologlar\u0131 da b\u00f6yle insana dair her alanda uygulamalar geli\u015ftirip ger\u00e7ekle\u015ftirebilirler.<\/p>\n Geli\u015fim psikologlar\u0131 bug\u00fcn T\u00fcrkiye’de a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak e\u011fitim alan\u0131nda istihdam oluyorlar. \u00d6zellikle de okul \u00f6ncesi e\u011fitimde. Ancak bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z\u0131 geni\u015f tutmakta fayda var. Dedi\u011fim gibi yapay zekadan erken \u00e7ocukluk e\u011fitimine<\/strong> kadar \u00e7ok geni\u015f bir yelpazede geli\u015fim psikologlar\u0131 i\u015f yapabilir, fark yaratabilirler. Bunun i\u00e7in geli\u015fim psikologlar\u0131n\u0131n bu i\u015fleri kendilerinin yapmas\u0131 gerekir. Kadro doldurmaktan ba\u015fka bir \u015feydir bu. Kendi i\u015finizi kendiniz belirler, kurar ve uygulars\u0131n\u0131z. Ve getirdi\u011finiz \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle, yeniliklerle o i\u015fle alakal\u0131 di\u011fer mesleklerin de onay\u0131n\u0131, takdirini kazan\u0131rs\u0131n\u0131z. Bu y\u00fczden gen\u00e7 psikologlar\u0131n giri\u015fimci<\/strong>, ger\u00e7ek\u00e7i<\/strong> ve vizyoner<\/strong> olmalar\u0131 elzem. Hem kendileri hem d\u00fcnya i\u00e7in.<\/p>\n T\u00fcbitak i\u00e7in E\u011fitimde \u00d6rt\u00fck Program \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131m. E\u011fitim programlar\u0131n\u0131n geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck titizlikle geli\u015fim psikologlar\u0131 \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Bizdeki s\u00fcre\u00e7 biraz kapal\u0131. Bizde e\u011fitimde programlama yap\u0131l\u0131rken sizin gibi uzmanlara ne kadar dan\u0131\u015f\u0131l\u0131yor?<\/strong><\/em><\/p>\n San\u0131r\u0131m pek dan\u0131\u015f\u0131lm\u0131yor. Ama bunun ne kadar\u0131 kastidir, ne kadar\u0131 bilmezlikten, bilemiyorum.<\/p>\n \u015eimdi \u00f6ncelikle bu alanda uygulamaya d\u00f6n\u00fck, b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc i\u015f yani Ar-Ge<\/strong> yapan geli\u015fim psikoloji ekipleri ve laboratuvarlar\u0131 laz\u0131m. Bu ekiplerin, e\u011fitim kurumlar\u0131yla i\u015fbirli\u011fi<\/strong> yapmas\u0131 ve bu y\u00f6netici kurumlarca fonlanmas\u0131<\/strong> laz\u0131m. Bu Ar-Ge d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc liyakat<\/strong> esasl\u0131 kurdunuz mu hem bilimde hem de uygulamada fark yaratmaya ba\u015flars\u0131n\u0131z. Fakat psikologlar kendileri bile kendilerini \u00f6ncelikle klinik psikolog olarak tan\u0131mlarken ya da bu yanl\u0131\u015f alg\u0131ya pek ses \u00e7\u0131karmazken, hangi y\u00f6netici geli\u015fim psikolojisinin ne oldu\u011funu nerden bilsin? Geli\u015fimi ge\u00e7tim, psikoloji nas\u0131l tan\u0131n\u0131yor ki! Toplum d\u00fcr\u00fcst bir aynad\u0131r. Toplum psikolojiyi b\u00f6yle tan\u0131yorsa, bunun sebebi psikologlard\u0131r.<\/p>\n Halbuki psikoloji, fizik gibi, antropoloji gibi bir temel bilim alan\u0131. Nobelli psikologlar var. Psikologlar\u0131n e\u011fitim gibi toplumsal s\u00fcre\u00e7lerin iyile\u015ftirilmesine katk\u0131 sunma potansiyelleri olduk\u00e7a y\u00fcksek. Bunun i\u00e7in bir kulu\u00e7ka s\u00fcreci<\/strong> ge\u00e7irilmeli belki de. Bu s\u00fcre\u00e7ler kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 protokollere dayanmal\u0131. \u00d6nce do\u011fru ekipler birbirini bulmal\u0131. Do\u011fru tan\u0131mlanm\u0131\u015f problemler do\u011fru ekiplere havale edilmeli. \u00c7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri do\u011fru ekiplerin denetiminde s\u0131nanmal\u0131 ve d\u00f6ng\u00fc i\u00e7inde s\u00fcrekli geribildirimler yap\u0131lmal\u0131.<\/p>\n Ben sizin gibi gen\u00e7 ku\u015faktan arkada\u015flar\u0131n bu meseleyi art\u0131k do\u011fru anlamaya ba\u015flad\u0131klar\u0131na kaniyim. Bir anda her \u015feyi de\u011fi\u015ftirme hedefi koymaktan yana de\u011filim. B\u00f6yle iddialar heyecanl\u0131 masa ba\u015f\u0131 sohbetleri do\u011furabilir ama herkesi i\u00e7ten i\u00e7e korkutur ve i\u015f yapmaktan al\u0131koyar. Ula\u015f\u0131labilir ama iddial\u0131 hedefler koyabiliriz. K\u00fc\u00e7\u00fck ama iddial\u0131 ekipler adanarak bir yol a\u00e7maya ba\u015f koyabilirler. B\u00f6yle cevherleri harcamamak i\u00e7in, bu \u00e7abalar\u0131n arkas\u0131nda durmak i\u00e7in psikologlar olarak \u00f6nce kendi alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131, bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z\u0131, \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc de\u011fi\u015ftirmeliyiz.<\/p>\n Bunu s\u00f6ylemeniz \u00e7ok iyi oldu hocam! TP\u00d6\u00c7G i\u00e7inde bu do\u011frultuda hedefler koyabiliriz.<\/strong><\/em><\/p>\n TP\u00d6\u00c7G’\u00fcn b\u00f6yle bir kulu\u00e7ka oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz, evet.<\/p>\n Ben e\u011fitim sistemimizin \u00e7ocuklar\u0131n geli\u015fimine uygun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 lisans \u00f6\u011frencisi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum mesela disleksi \u00e7ok yayg\u0131n disleksiyle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Disleksiyle ilgili e\u011fitimde \u00e7al\u0131\u015fmalar var m\u0131 bildi\u011finiz?<\/strong><\/em><\/p>\n Disleksi benim \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131m de\u011fil. Ama bu konuda \u00e7al\u0131\u015fan arkada\u015flar\u0131m var. \u00c7al\u0131\u015fmalar oldu\u011funu onlardan biliyorum.<\/p>\n Peki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131z. Anlam kafesi? \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131z\u0131 birazc\u0131k herkesin anlayabilece\u011fi bir dille anlat\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z ve pratik olas\u0131 yararlar\u0131 neler olabilir sizce? Yapay zek\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na bir etkisi olabilir mi?<\/strong><\/em><\/p>\n Sorular gittik\u00e7e zorla\u015fmaya ba\u015flad\u0131 (G\u00fcl\u00fcyor). \u015eu anda bir kongre i\u00e7in tam olarak bunu yazmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum.<\/p>\n Lisans son s\u0131n\u0131ftayken g\u00fcncel literat\u00fcrle yeni yeni tan\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131m. Bir \u015fey beni \u015fok etmi\u015fti. Kavram<\/strong> kavram\u0131 neydi? Elle tutulur hi\u00e7bir \u015fey yok. Vygotsky ise bir kavram\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu anlarsak insan zihninin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlar\u0131z demi\u015f oysa.<\/p>\n Kavram denince psikoloji literat\u00fcr\u00fc iki ana ak\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fe topla\u015f\u0131yor. Bir; kavram patern tan\u0131ma<\/strong> ve alg\u0131sal benzerlikler \u00fczerinden kategorizasyon davran\u0131\u015f\u0131. Tertemiz bir indirgeme. Biraz sorgulad\u0131n\u0131z m\u0131 ya davran\u0131\u015f\u00e7\u0131<\/strong> ya da evrimci<\/strong> bir yakla\u015f\u0131m \u00e7\u0131kar ve zihin a\u00e7\u0131klanmadan kal\u0131r \u00f6yle. Kavram kavram\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015fekilde ele almaktan uzak.<\/p>\n \u0130kincisi ise kuramc\u0131l\u0131k<\/strong>. Yani her \u00e7ocuk, her insan asl\u0131nda bir bilim insan\u0131 gibidir. D\u00fcnyaya dair kuramlar\u0131 vard\u0131r. Falan. Yani zihnimizde kuramlar\u0131m\u0131z var ve kavramlar bu kuram\u0131n kurallar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131msal bir sonucu. Kurallar i\u015flemedi mi, yeteri kadar yeni ama uyumsuz data birikti\u011finde kuram\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftiriyoruz ve bu b\u00f6yle gidiyor. Bu ise s\u0131nanamaz bir yakla\u015f\u0131m. Psikolojide b\u00f6yle kuram iddialar\u0131ndan \u00e7ok \u00e7ekiyoruz. Yanl\u0131\u015flanamaz iddialar akademik de\u011feri d\u00fc\u015f\u00fck \u00f6nermelerdir. Mekanizma a\u00e7\u0131klamayan, sadece fenomenler aras\u0131nda totolojik a\u00e7\u0131klamalar getiren ifade a\u011flar\u0131na hemen kuram diyoruz.<\/p>\n Ben kavram geli\u015fimi konusunda bu eksikli\u011fi gidermeye kalk\u0131\u015fmaya kalk\u0131\u015ft\u0131m. Nesnel kavramlar\u0131<\/strong>n insanlar aras\u0131nda payla\u015f\u0131labilir, ortak bir anlam evreni yaratt\u0131\u011f\u0131ndan, s\u00f6z oyunlar\u0131n\u0131n bile bu ortak zemin<\/strong> \u00fczerinde yap\u0131labilece\u011fini iddia ettim. Yani dedim ki kavram geli\u015fiminin ana kulvar\u0131 insan-insan etkile\u015fimi<\/strong>dir. Ve bu etkile\u015fime zihinsel bir mekanizma \u00f6nerdim. Bu mekanizman\u0131n temel iddias\u0131, insan zihninin, Pavlov<\/strong>‘dan, hatta tee Hume<\/strong>‘dan bu yana bildi\u011fimiz gibi, zihinsel temsiller aras\u0131nda \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131msal otomatik ili\u015fkiler kuran evrimsel bir yap\u0131 oldu\u011fu ve bunu di\u011fer yak\u0131n t\u00fcrlerle de zaten payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z. Tamam. Fakat insan bu zihinsel temsilleri ba\u015fkalar\u0131yla da payla\u015f\u0131labilir \u015fekilde d\u00fczenleyebilmektedir. Ve bunu da k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flardan itibaren sosyal etkile\u015fimler s\u0131ras\u0131nda yaparak \u00f6\u011frenmektedir.<\/p>\n Burada k\u00fclt\u00fcrel, sosyal ara\u00e7lar i\u015fin i\u00e7ine girer. Hatta \u015f\u00f6yle bir mottom vard\u0131r: \u0130nsan, zihinsel temsilleri \u00fczerinden nesnel d\u00fcnyaya y\u00f6nelir, sosyal d\u00fcnya \u00fczerindense zihinsel temsillerini anlamaya ba\u015flar. Anlam Kafesi Kurma<\/strong> modeli, bu zihnin, geli\u015fimsel a\u015famalar\u0131yla tan\u0131mlanm\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fma ilkelerinin sosyal etkile\u015fime duyarl\u0131 oldu\u011funu ve sosyal etkile\u015fim arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla s\u0131n\u0131flama davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fece\u011fini, hatta o davran\u0131\u015flara sebep olan kavramla\u015ft\u0131rma s\u00fcre\u00e7lerinin i\u00e7selle\u015ftirilece\u011fini<\/strong> \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n Yapt\u0131\u011f\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar bu modeli destekleyen sonu\u00e7lar verdi. Ve art\u0131k iyi k\u00f6t\u00fc bir kavram tan\u0131m\u0131m var elimde: Kavram, zihinsel soyutlama ve genellemedir. Yani asl\u0131nda yoktur. Ama ger\u00e7e\u011fi ba\u011flams\u0131zla\u015ft\u0131rarak temsil etmemize ve bu zihinsel temsili tekrar ba\u011flamla\u015ft\u0131rarak ba\u015fkalar\u0131yla da payla\u015fmam\u0131za yarayan \u00fcst temsilsel<\/strong> bir operat\u00f6rd\u00fcr. B\u00f6ylece kavramlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sosyal etkile\u015fimlerimiz nesnel<\/strong> bir zemine kavu\u015fur. D\u00fcnyaya dair farkl\u0131 bireysel perspektiflerimiz alg\u0131sal olarak \u00e7ak\u0131\u015famaz ama kavramsal olarak \u00e7ak\u0131\u015fabilir. Bunun i\u00e7in farkl\u0131 perspektiflere neden olan bireysel temsil a\u011flar\u0131m\u0131z\u0131n \u00fczerinde \u00fcst temsilsel ba\u011flant\u0131lar kuruyor olmal\u0131y\u0131z. \u0130\u015fte bu \u00fcst temsilsel ba\u011flant\u0131lar kavramlard\u0131r ve ancak bir ba\u015fka perspektifin senin kendi perspektifinle aras\u0131ndaki fark\u0131n bask\u0131s\u0131yla kuruluyor olabilirler.<\/p>\n \u0130ddiam odur ki, insan t\u00fcr\u00fc ba\u015fkalar\u0131yla D\u00fcnya’ya benzer \u015fekilde bakmak bask\u0131s\u0131yla kendi zihnine h\u00fckmedebilece\u011fini anlam\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. Ortakla\u015fmak i\u00e7in, payla\u015fmak i\u00e7in, anlaml\u0131 olmak i\u00e7in. Daha sonra bunu i\u00e7selle\u015ftirir ve alg\u0131sal d\u00fczeyde tek bir tane olan perspektifini \u00fcst temsilsel olarak \u00e7oklu perspektiflerle besleyebilir. Ger\u00e7e\u011fin tutsakl\u0131\u011f\u0131ndan kurtulu\u015f diyor buna Childe<\/strong>. Zihnimizde yap\u0131p edebileceklerimizin s\u0131n\u0131r\u0131 yoktur.<\/p>\n \u015eimdi b\u00f6yle bir model, genel ge\u00e7er kab\u00fcllerin bir \u00f6l\u00e7\u00fcde d\u0131\u015f\u0131nda bir insan zihni tasavvur ediyor. Fakat bence bu yakla\u015f\u0131m, e\u011fitimden yapay zekaya kadar psikolojinin hemen her konusunda “do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131nda zihin” kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde form\u00fcle edilebilecek bilgisayarvari \u201cbireysel i\u015flemci<\/strong>\u201d bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 geni\u015fletebilir. Belki de yapay zekadan beklememiz gereken \u015fey hem bizim zihinlerimizi hem de kendi zihnini izleyerek toplumumuza, ortak zihniyetimize kat\u0131lmas\u0131d\u0131r. Yani karar vermeliyiz: Yapay zek\u00e2 diyece\u011fimiz \u015fey, “geli\u015fkin bir robot<\/strong>” mu olacak, yoksa “zeki bir yeni \u00fcye<\/strong>” mi? \u201cYapay zek\u00e2 yapal\u0131m ama robot olsun” diyorsak, zeka kavram\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f anl\u0131yoruz demektir. Ki bu yanl\u0131\u015f anlama, yapay zek\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc t\u0131karken, insana dair \u00e7al\u0131\u015fmalarda da insan\u0131 robota yakla\u015ft\u0131r\u0131yor gibi geliyor bana. Sonra neden yapay zeka yapam\u0131yoruz. \u0130\u015fin sadece teknik bir yetersizlikle a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bizim zihniyetimiz s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 bana sorarsan\u0131z.<\/p>\n Geli\u015fim psikolojisiyle ilgili \u00e7ok sevdi\u011fim bir mit var. K\u00f6pe\u011fe demi\u015fler 20 y\u0131l ya\u015fayacaks\u0131n, insanlara hizmet edeceksin. Maymuna demi\u015fler 30 y\u0131l ya\u015fayacaks\u0131n, insanlara hizmet edeceksin. \u0130nsana demi\u015fler 20 y\u0131l ya\u015fayacaks\u0131n. \u0130tiraz etmi\u015f ben her \u015feyin efendisiyim diye. 70 y\u0131l ya\u015fayacaks\u0131n demi\u015fler. \u0130\u015fte o g\u00fcnden sonra insan 20 y\u0131l insan gibi ya\u015far, 20 y\u0131l k\u00f6pek gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, 40’\u0131ndan sonra da elaleme maymunluk yapar. Sizce geli\u015fimsel s\u00fcrecimizi iyi aktar\u0131yor mu bu hikaye?<\/strong><\/em><\/p>\n \u0130nsan, yani biz homo sapiens<\/strong>ler, en az 200.000 senedir D\u00fcnya \u00fczerinde dola\u015f\u0131yoruz. Ve bu s\u00fcre i\u00e7inde ya\u015fam\u0131\u015f t\u00fcm insanlar\u0131n ortalama ya\u015f\u0131 40-45 sene gibi tahmin ediliyor. \u00d6yle 70-100 gibi rakamlar daha bir y\u00fcz y\u0131ll\u0131k hikaye (G\u00fcl\u00fcyor).<\/p>\n Peki, \u00e7ok te\u015fekk\u00fcrler hocam! \u00c7ok de\u011ferli bilgiler edindim sizden. Bence keyifli oldu. Uzun oldu ama sizin kendinizi daha iyi anlatabilmenizi istedim. Te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/strong><\/em><\/p>\n Ben te\u015fekk\u00fcr ederim. Umar\u0131m okuyucular da seninle hemfikir olurlar (G\u00fcl\u00fcyor). Sa\u011f ol!<\/p>\n Haz\u0131rlayan:<\/em> Halil BABACAN<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Psikoloji deyince akl\u0131m\u0131za ilk \u201cklinik\u201d geliyor ya da psikolojiyi klinikten ibaret san\u0131yoruz. Psikoloji gibi bir ucu biyolojide bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":363,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2,10],"tags":[17,53,110,112,111,27,12,114,19,93,115,113],"yoast_head":"\n