Bu yaz\u0131n\u0131n okunmas\u0131 5 dakika s\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n
\u201dD\u00fcnyan\u0131n herhangi bir noktas\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck bir kelebe\u011fin bir kanat \u00e7\u0131rp\u0131\u015f\u0131, d\u00fcnyan\u0131n \u00f6b\u00fcr ucunda bir yerde f\u0131rt\u0131naya ya da herhangi b\u00fcy\u00fck bir hava olay\u0131na sebep olabilir.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n -Kaos Teorisi <\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu teori, bir meteoroloji uzman\u0131 olan Edward Lorenz\u2019in 1963 y\u0131l\u0131nda hava durumu tahminleri \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ilgin\u00e7 durumlarla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Hesaplayaca\u011f\u0131 verileri yaln\u0131zca 0,001 gibi mikro bir say\u0131yla de\u011fi\u015ftirdi\u011finde bile sonu\u00e7ta ola\u011fan\u00fcst\u00fc farkl\u0131l\u0131klar olu\u015fmu\u015ftu. Lorenz\u2019in buldu\u011fu bu ilgin\u00e7 durum sonradan \u201dKelebek Etkisi\u201d <\/em><\/strong>olarak adland\u0131r\u0131lacakt\u0131. Bu kavram teknolojide bu denli geli\u015fmemize ra\u011fmen neden meteorologlar\u0131n hala \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonras\u0131n\u0131n hava tahminini tutturamayabildi\u011fini a\u00e7\u0131klayabiliyordu \u00e7\u00fcnk\u00fc hava durumunu etkileyen g\u00f6zlerinden ka\u00e7abilecek say\u0131s\u0131z kelebek etkisi vard\u0131 (Toprak\u00e7\u0131, 2016).<\/p>\n\n\n\n Kaos Teorisi, ayn\u0131 zamanda kendisine \u00e7ok uzak bir yerde \u00e7al\u0131\u015fan bir n\u00fckleer santralin nas\u0131l buzullar\u0131n erimesine neden oldu\u011funu, herhangi bir yerdeki gaz s\u0131z\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n nas\u0131l ba\u015fka bir yerde kurakl\u0131\u011fa neden oldu\u011funu da a\u00e7\u0131klayan sebeplerden biri haline geldi. Kendinize, ge\u00e7mi\u015finize bir bak\u0131n, her \u015fey Kelebek Etkisi\u2019nin bir sonucundan ibaret, siz bile! Rastgele okudu\u011funuz bir yaz\u0131n\u0131n, bir yerlerde g\u00f6r\u00fcp izledi\u011finiz bir filmin, hayat\u0131n\u0131za giren ve size bir \u015feyler katan insanlar\u0131n asl\u0131nda sizi nas\u0131l tesad\u00fcfen buldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn\u2026 Uzun bir yol da ara\u00e7 kullan\u0131rken yak\u0131t almak i\u00e7in istasyona yana\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, evden \u00e7\u0131karken unuttu\u011funuz bir nesneyi almaya geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde, yolda y\u00fcr\u00fcrken bir b\u00fcfeden i\u00e7ecek almak i\u00e7in durdu\u011funuzda, b\u00fct\u00fcn bu basit hareketlerde bile d\u00fcnya \u00fczerinde de\u011fi\u015ftirdi\u011finiz olas\u0131l\u0131klar\u0131n boyutu asl\u0131nda o kadar fazlad\u0131r ki.<\/p>\n\n\n\n Lorenz\u2019in bu duruma Kelebek<\/em><\/strong> Etkisi<\/em><\/strong> ad\u0131n\u0131 vermesinin ba\u015fka bir sebebi daha vard\u0131. Bu ilgin\u00e7 bulu\u015funu matematiksel olarak modelledi\u011finde, birbirini hi\u00e7 kesmeyen, ama s\u00fcrekli i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f iki spiralden olu\u015fmu\u015f bir \u015fekil ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. (buna sonradan\u201c\u00e7ekici<\/em><\/strong>\u201d veya \u201c\u00e7eker<\/em><\/strong>\u201d denecekti). Bu modelleme oynat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ayn\u0131 bir kelebe\u011fin kanat \u00e7\u0131rp\u0131\u015f\u0131na benziyordu (Altuno\u011flu, 2011).<\/p>\n\n\n\n Bulunan \u00e7ekerlerin kelebe\u011fin kanat \u00e7\u0131rp\u0131\u015f\u0131na nas\u0131l benzedi\u011fi ile ilgili sim\u00fclasyona buradan ula\u015fabilirsiniz: https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=97ryBYOTQ0o<\/p>\n\n\n\n Kaos Teorisi\u2019nin tam olarak anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in ne demek ve nas\u0131l oldu\u011funu biraz da incelemek istiyorum. Kaos<\/em><\/strong>, <\/strong>kelime bak\u0131m\u0131ndan d\u00fczensizlik \u2013 karga\u015fa hali, d\u00fczensizlik yaymak isteyen g\u00fc\u00e7\u201d anlamlar\u0131na gelir. Kaos kelimesi, \u201dD\u00fczenli Evren<\/em><\/strong>\u201d anlam\u0131na gelen \u201dKozmos\u201d<\/em><\/strong> kelimesinin tam z\u0131dd\u0131d\u0131r. Ama asl\u0131nda kelime anlam\u0131n\u0131n tersine \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6r\u00fcnen bir nedenin kendisinden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck sonu\u00e7lara yol a\u00e7abilece\u011fi mant\u0131\u011f\u0131ndan hareket eden kaos kuram\u0131, d\u00fczensizlik ve karma\u015fadan \u00e7ok, bu d\u00fczensizlik i\u00e7erisinde belli bir d\u00fczeni, d\u00fczenli d\u00fczensizli\u011fi anlamaya y\u00f6neliktir (De\u011firmenci, 2008).<\/p>\n\n\n\n <\/strong>Son y\u0131llarda Newton\u2019un ”nedensellik” , yani \u201c<\/em>g\u00f6zlenebilen ve somut olan her \u015feyin bir nedeni oldu\u011fu\u201c<\/em> <\/strong>ilkesi yara almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc Kuantum teorisi bizlere; bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n ayn\u0131 anda hem \u2018orada\u2019<\/em><\/strong> hem de \u2018burada\u2019<\/em><\/strong> bulunabilmesini, zaman\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir boyut oldu\u011funu ve bunun gibi bir\u00e7ok ola\u011fan\u00fcst\u00fc g\u00f6z\u00fcken durum g\u00f6stermi\u015fti. Art\u0131k \u201cbelirsizlik ilkesi\u201d<\/em><\/strong> ilgi g\u00f6r\u00fcyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc somut olan yada alg\u0131lanabilen t\u00fcm sonu\u00e7lar asl\u0131nda ihmal edilen veya g\u00f6z ard\u0131 edilmi\u015f de\u011ferlerden (kelebek etkisi) dolay\u0131 kesin olamazd\u0131. Bu bak\u0131mdan Kaos Teorisi<\/em><\/strong> g\u00f6z ard\u0131 edilen \u00f6gelerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve do\u011faya olan etkilerini anlamaya ve anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 (Toprak\u00e7\u0131, 2016).<\/p>\n\n\n\n Kaos Teorisi\u2019nin asl\u0131nda kendi i\u00e7inde bir d\u00fczeni oldu\u011funun ise en g\u00fczel kan\u0131t\u0131:Fraktallar!<\/strong><\/p>\n\n\n\n Do\u011fada bolca bulunan fraktallar, d\u00fczensiz \u015fekillerin olu\u015fturdu\u011fu bir d\u00fczenden ibarettir asl\u0131nda bu bak\u0131mdan Kaos Teorisi\u2019nin somutla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u00f6rneklerine sahiptir. Fraktallar, s\u00fcrekli oransal olarak k\u0131r\u0131lan veya de\u011fi\u015fen, kendine benzeme \u00f6zelli\u011fiyle bilinen \u015fekillerdir. Fraktallar\u0131n do\u011fal olarak olu\u015fmu\u015f kar taneleri, e\u011frelti otlar\u0131, karnabahar bitkisi ve s\u0131\u011f\u0131rc\u0131k ku\u015flar\u0131n\u0131n dans\u0131 dedi\u011fimiz; g\u00f6\u00e7 ederken alm\u0131\u015f olduklar\u0131 girdaba benzeyen \u015fekiller gibi bir\u00e7ok \u00f6rne\u011fi vard\u0131r. Ama bunun en e\u015fsiz \u00f6rnekleri, yine insandad\u0131r!<\/p>\n\n\n\n Homer Smith \u201cE\u011fer fraktallar\u0131 seviyorsan\u0131z, bu onlardan olu\u015ftu\u011funuz i\u00e7indir. E\u011fer onlara dayanam\u0131yorsan\u0131z, bu kendinize dayanamad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7indir\u201d demi\u015ftir. Onun ifadesi do\u011fru: v\u00fccudumuzdaki bir\u00e7ok sistem fraktal \u00f6zellikler g\u00f6sterir. Bu y\u00fczdendir ki renk renk, \u00e7e\u015fit \u00e7e\u015fit olu\u015fturulabilen fraktallar bize estetik gelir.<\/p>\n\n\n\n DNA<\/strong>\u2019m\u0131zdaki genetik kod tablosu fraktald\u0131r<\/a>; yani ayn\u0131 \u00f6r\u00fcnt\u00fc kendisini her seviye de tekrar eder (Abudak, 2010).<\/p>\n\n\n\n Kalp at\u0131\u015f\u0131m\u0131z<\/strong> d\u00fczenli ve ritmik g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ancak zamanlamas\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131 detayl\u0131ca g\u00f6zlemlendi\u011finde k\u00fc\u00e7\u00fck bir fraktal ortaya \u00e7\u0131kar. Akci\u011ferlerimizdeki <\/strong><\/p>\n\n\n\n bron\u015flar<\/strong> fraktal bir bi\u00e7imde olu\u015fmu\u015ftur. V\u00fccudumuzdaki baz\u0131 kan damarlar\u0131 fraktal yap\u0131dad\u0131r. Beyindeki<\/strong> bir\u00e7ok k\u0131vr\u0131m ve buru\u015fuk fraktal geometriye benzer (C\u0131nbarc\u0131, 1978).<\/p>\n\n\n\n Beynimizdeki ve Davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131zdaki Kaos <\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu noktada beyindeki fraktallara biraz daha de\u011finmek istiyorum. Beyinde ger\u00e7ekle\u015fen baz\u0131 tuhaf davran\u0131\u015flar, lineer matematikle (yani do\u011frusal hesaplamalarla) a\u00e7\u0131klanam\u0131yor, ancak lineer olmayan matematikle a\u00e7\u0131klanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn. \u0130\u015fte bu noktada devreye kaos giriyor. \u00d6rne\u011fin sinir h\u00fccreleri uzun zaman boyunca kullan\u0131lmazlarsa \u00f6l\u00fcrler. Bu nedenle aktif olmayan sinir h\u00fccrelerinin rastgele olarak ate\u015flenmesi sinir h\u00fccrelerin \u00f6lmemesi i\u00e7in al\u0131nm\u0131\u015f bir \u00f6nlemdir diyebiliriz. Ayn\u0131 kalpteki gibi beyindeki elektromanyetik ate\u015flemeler de kaotik bir \u015fekilde herhangi bir se\u00e7me olmaks\u0131z\u0131n olu\u015fuyor. Beyindeki bu tarz kaotik aktiviteler h\u0131zl\u0131 durum ge\u00e7i\u015flerini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131yor. Bunlar olmasayd\u0131 bili\u015f ve alg\u0131 olduk\u00e7a yava\u015f ger\u00e7ekle\u015firdi (Ives, 2004).<\/p>\n\n\n\n Birazdan bahsedece\u011fim teoriye g\u00f6re, kaos d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemimizin i\u00e7inde de bulunuyor. Beyindeki d\u00fc\u015f\u00fcnce s\u00fcrecini b\u00fcy\u00fck oranda de\u011fi\u015ftiren say\u0131s\u0131z fraktal \u00e7ekici var. Ayr\u0131ca bizi yapay zekadan ay\u0131ran en \u00f6nemli \u015feylerden biri olan \u201cyarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u201d olu\u015fmas\u0131nda etkenleri oldu\u011funu hatta davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n bile arkas\u0131nda bulunabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmekte. (Ives, 2004).<\/p>\n\n\n\n E\u011fer matemati\u011fi bir kenara b\u0131rak\u0131p \u201ckaos\u201d kavram\u0131n\u0131 soyut bir a\u00e7\u0131dan ele alacak olursak d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizin, yarg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n, hislerimizin ve davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n arkas\u0131nda hain bir g\u00fcl\u00fcmsemeyle gizlendi\u011fini s\u00f6yleyebilirim. Hayal kurabiliyor, ayn\u0131 anda bir s\u00fcr\u00fc \u015fey d\u00fc\u015f\u00fcnebiliyor, mili saniyelerle \u00e7evremizi alg\u0131layabiliyor, analiz edebiliyor ve birka\u00e7 saniyede bir \u015feyin (kendi yarg\u0131lar\u0131m\u0131zla) do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f oldu\u011funa karar verebiliyoruz. Bunlar\u0131n hepsini bir arada yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 alg\u0131layamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in asl\u0131nda ne kadar karma\u015f\u0131k i\u015fler yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 fark edemiyoruz. Her yerden s\u00fcrekli olarak ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z rastgele ve karmakar\u0131\u015f\u0131k bilgileri d\u00fczenli hale getirip mant\u0131kl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcretebiliyoruz. Bazen baz\u0131 duygular i\u00e7erisinde oluyoruz, sahip oldu\u011fumuz duygulardan hi\u00e7birine benzemiyor, kar\u0131\u015f\u0131k ve i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f oluyor. Sanki oldu\u011fumuz gibi \u201ckaosun yaratt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fczen\u201d v\u00fccudumuza hakim. Sonunu g\u00f6remedi\u011fimiz hareketlerimiz, hayat\u0131m\u0131z boyunca s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen (ve de\u011fi\u015fmesi bak\u0131m\u0131ndan tekrar eden) g\u00f6r\u00fc\u015flerimiz, ruh halimize g\u00f6re \u015fekil alan isteklerimiz\u2026 \u0130\u00e7imizde hem somut hem de soyut olarak bulundurdu\u011fumuz bu kaos d\u00fczeni sanki varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n uyumlu bir par\u00e7as\u0131.<\/p>\n\n\n\n Peki Kaos Teorisi Neden Bu Kadar \u00d6nemli?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Fraktal Geometri g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ileti\u015fimden kanserin erken te\u015fhisine, kardiyolojiden k\u00fcresel \u0131s\u0131nmay\u0131 engellemeye kadar pek \u00e7ok alanda kullan\u0131lsa da hala ard\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f ve ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken derin sorular var. Beynimizin i\u00e7indeki bu kaotik ortam e\u011fer \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcrse bir\u00e7ok yenili\u011fin kap\u0131s\u0131n\u0131 aralayabilir. \u00d6rne\u011fin DNA\u2019lardaki fraktall\u0131 yap\u0131dan esinlenerek DNA\u2019lar\u0131m\u0131zdaki eksik ve s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 par\u00e7alar tespit edilebilir. D\u00fc\u015f\u00fcnmenin ve yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n arkas\u0131ndaki tekrar eden ve \u201ckendine benzemeye do\u011fru giden\u201d bu yap\u0131lar yapay zekalara uygulan\u0131rsa, bilgisayarlar \u00fcst d\u00fczeyde veri s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma, hata d\u00fczeltme ve kendi kendine geli\u015febilme yetene\u011fi kazanabilir; kendilerine yeni \u00f6zellikler ekleyen ve zaman i\u00e7inde bunu geli\u015ftiren bilgisayar programlar\u0131 var olabilir (Abudak, 2010). Belki de Kaos Teorisi, ortalama 1500 graml\u0131k ama ola\u011fan\u00fcst\u00fc d\u00fczeyde i\u015fler yapabilen bu mucize beyinlerimizin arkas\u0131nda saklanan s\u0131rlardan birini a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karabilir. Kim bilir?<\/p>\n\n\n\n Yazar: Yaren K\u00f6se<\/p>\n\n\n\n Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n Abudak, M. (2010, 12 Aral\u0131k). DNA\u2019NIN MATEMAT\u0130\u011e\u0130. Eri\u015fim Adresi: <\/strong>https:\/\/akillitasarim.wordpress.com\/2010\/12\/22\/dnanin-matematigi\/<\/a><\/p>\n\n\n\n Altuno\u011flu, S. (2011, 1 Mart).Kaos Teorisi\u2019ne Giri\u015f: Tarihi ve Felsefesi. Eri\u015fim Adresi: https:\/\/serdara.com\/kaos-teorisi-tarihi-ve-felsefesi\/<\/a><\/p>\n\n\n\n C\u0131nbarc\u0131, A. (1978). Fraktal Geometri ve Evrim. Aziz Sancar Deneysel T\u0131p Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi, 11<\/em>(6), 101-108.<\/p>\n\n\n\n De\u011firmenci, B. (2009). Fraktal Geometri ve \u00dcretken Sistemlerle Mimar Tasar\u0131m\u0131. Yay\u0131nlanm\u0131\u015f y\u00fcksek lisans tezi, \u0130stanbul Teknik \u00dcniversitesi Fen Bilimleri Enstit\u00fcs\u00fc, \u0130stanbul.<\/p>\n\n\n\n Ives, C. (2004). Human Beings as Chaotic Systems. Life Science Tehcnology.<\/p>\n\n\n\n James Glecik, Kaos, 1987. John Gribbin, Derin Basitlik, 2013. Aktaran, Toprak\u00e7\u0131, K.<\/p>\n\n\n\n (2016, 12 Nisan). Kaos ve Kaos Teorisi. Eri\u015fim Adresi:<\/p>\n\n\n\n