Qualia (ya da tekil olarak quale) tasvir ve tarif edilemeyen ki\u015fisel deneyimleri kapsayan olgudur. Qualia karakteristik bir alg\u0131d\u0131r, deneyimin \u00f6zelli\u011fidir. \u00d6rne\u011fin bir g\u00fcl\u00fcn k\u0131rm\u0131z\u0131 rengini sosyal olarak deneyimlemek ve tarif edebilmek m\u00fcmk\u00fcnkenbu deneyimi g\u00fcl\u00fcn dikeni boyutuna indirgemek pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Hepimiz g\u00fcl\u00fcn dikenini biliriz, ac\u0131s\u0131ndan sak\u0131n\u0131r\u0131z ama bunu deneyimsel olarak iletmemiz ve tarif etmemiz pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Sinir bilim \u00fczerinden beyindeki t\u00fcm bu patikalar\u0131 g\u00f6zlemlemek ve a\u00e7\u0131klamak m\u00fcmk\u00fcnken hala bu ki\u015fisel tecr\u00fcbeyi iletmenin zorlu\u011fuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. C. I. Lewis\u2019in \u201cMind and The World Order\u201d \u0131 \u00fczerinden qualia i\u00e7in diyebiliriz ki; Qualia, bilimsel betimlemelerin eksik kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan beyin durumu safhalar\u0131d\u0131r. K\u0131rm\u0131z\u0131 bir elma, k\u0131rm\u0131z\u0131 oldu\u011funu bilse dahi bunu tarif edemeyecektir. Frank Jackson\u2019\u0131n ortaya att\u0131\u011f\u0131 \u201cWhat Mary Didn\u2019t Know?\u201d (Marry neyi bilmiyor) sorunu ortaya \u015funu koyar: Zihinde var olmayan bilgi, deneyimle e\u015fle\u015fir mi? Bu soruna g\u00f6re Mary yirmili ya\u015flar\u0131na kadar siyah beyaz bir odada siyah beyaz bir televizyonun kar\u015f\u0131s\u0131nda hayat\u0131n\u0131 idame ettirir. Yeni ya\u015f\u0131n\u0131 kutlamas\u0131 i\u00e7in Mary\u2019e k\u0131rm\u0131z\u0131 bir elma verecek olsan\u0131z Mary bu elman\u0131n k\u0131rm\u0131z\u0131 oldu\u011funu deneyimleyebilecek midir? N\u00f6rolojik olarak bu varsay\u0131m\u0131 tutarl\u0131 bir \u015fekilde onaylaman\u0131z m\u00fcmk\u00fcn ancak Mary bu deneyimi nas\u0131l tarif edecektir? \u0130\u015fte uzun y\u0131llard\u0131r qualia \u00fczerine kurulan tart\u0131\u015fmalar\u0131n, olu\u015fan ikiliklerin temelinde bunlar vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda sinirbilimci V. S. Ramachandran\u2019\u0131n da dahil oldu\u011fu Giovanni Rizzolatti, Vittorio Gallese ve ekibi ayna n\u00f6ronlar (Ayna n\u00f6ron i\u00e7in empatinin n\u00f6robiyolojik tan\u0131m\u0131 demek m\u00fcmk\u00fcn.) ad\u0131n\u0131 verdikleri beyinsel faaliyetleri incelediler. Bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n sorular\u0131 taklit deneyimleri kaps\u0131yordu. Bir maymunun kar\u015f\u0131s\u0131ndaki deneyimciyi g\u00f6zlemlemesi dahilinde beyninde hareket g\u00f6zlemlendi ancak ortada bir sorun vard\u0131; maymun deneyimcinin deneyimini taklit etmesine, beynindeki ayna n\u00f6ronlar\u0131 aktive etmesine kar\u015f\u0131l\u0131k bu deneyimi alg\u0131l\u0131yor ve ger\u00e7ek anlamda deneyimliyor muydu? Ayna n\u00f6ronlar\u0131n, d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamak ve ona ba\u011fl\u0131 eylem yapmak \u00fczere \u00e7ift ama\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. Deneyimleyenin eylemleri, g\u00f6zlemleyenin kendi eylem diline yans\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131 kapsar. Alg\u0131, sezgisel anlay\u0131\u015f\u0131 betimler. \u00c7ocu\u011funa yemek yedirirken a\u011fz\u0131n\u0131 a\u00e7an bir anne, filmdeki karakterin ac\u0131s\u0131n\u0131 payla\u015fma vb. gibi \u00f6rnekler ayna n\u00f6ronlar\u0131n faaliyetlerini a\u00e7\u0131klar. Elbette verilecek \u00f6rnekler bunlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir, psikopati i\u00e7in de ayna n\u00f6ronlar \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve hala yap\u0131lmaktad\u0131r. Qualia, ayna n\u00f6ronlara \u015fu y\u00f6nde bir m\u00fcdahalede bulunur: Deneyimlenmemi\u015f alg\u0131lar bu n\u00f6ronlar\u0131n ate\u015flenmesinde etkin rol al\u0131r m\u0131? Sosyal \u00d6\u011frenme Kuram\u0131\u2019ndan bildi\u011fimiz A. Bandura\u2019ya g\u00f6re g\u00f6zleyerek \u00f6\u011frenmede bili\u015fsel olarak da bir i\u015fleme s\u00f6z konusudur. \u00d6\u011frenmenin etkili olmas\u0131nda \u00f6d\u00fcl-ceza peki\u015ftire\u00e7leri etkilidir ancak ayna n\u00f6ron ve qualia da i\u015fin i\u00e7erisine girince bilim ile felsefenin yollar\u0131n\u0131 ay\u0131rmakta \u0131srar eden filozoflar\u0131 ve bilim insanlar\u0131n\u0131 anm\u0131yor de\u011filiz. <\/p>\n\n\n\n
N\u00f6rofelsefe ve yukar\u0131daki metinde ortaya koyulan kavramlar do\u011frultusunda John Locke\u2019un Tabula Rasa\u2019s\u0131na da selam vermemiz ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz haliyle. \u00d6\u011frenmenin deneyim ve taklit yoluyla bili\u015fsel olarak i\u015flenmesi dahilinde ayna n\u00f6ronlar\u0131n s\u00fcrekli faaliyetinden s\u00f6z ederken quale ve bilin\u00e7 ile i\u015fin i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz tart\u0131\u015fmalara s\u00fcr\u00fcklenebiliriz. T\u00fcm bunlar dahilinde bilin\u00e7, zihin, deneyim ve alg\u0131 gibi kavramlar\u0131n yaln\u0131zca ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famas\u0131nda tan\u0131mlamalara sahip oldu\u011funu s\u00f6ylemek bir a\u00e7\u0131dan yanl\u0131\u015f di\u011fer a\u00e7\u0131dan hakl\u0131 bir tan\u0131m olsa gerek.<\/p>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/em><\/p>\n\n\n\n Ramachandran, V. S., & Blakeslee, S. (1998). Phantoms in the brain: Probing the mysteries of the human mind. New York: William Morrow.<\/em><\/p>\n\n\n\n Keysers, C. (2011) . The Emphatic Brain. Social Brain Press.<\/em><\/p>\n\n\n\n C. I. Lewis, Mind and the World Order(1929) .Scribners. New York.<\/em><\/p>\n\n\n\n Yazar:<\/em> \u015eafak T\u00fcfek\u00e7i<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Qualia (ya da tekil olarak quale) tasvir ve tarif edilemeyen ki\u015fisel deneyimleri kapsayan olgudur. Qualia karakteristik bir alg\u0131d\u0131r, […]<\/p>\n","protected":false},"author":39,"featured_media":1895,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2,1],"tags":[230,575],"yoast_head":"\n