EVRİMSEL PSİKOLOJİ RÖPORTAJI DR. ÖĞR. ÜYESİ HASAN GALİP BAHÇEKAPILI

1- Evrimin eğitimdeki yeri nedir sizce ? Evrim eğitimin içinde olmalı mı, olmamalı mı?

Benim zamanımda, 1980’lerin başlarında, biz ortaokulda, orta 3’te galiba, fen dersinde evrim görmüştük ve beni de fazlasıyla etkilemişti. Özellikle doğal seçilim fikrini ilk duyduğumda çok zekice bulmuştum ve bu birçok şeyi açıklamakta kullanılabilir diye düşünmüştüm. Nispeten erken bir yaşta evrim teorisiyle ve fikriyle karşılaşmış olmak daha sonraki düşüncemi etkiledi. İlkokulda bunu öğretmeye herhalde gerek yok, ortaöğretimde illa öğretmek gerekir mi bilmiyorum ama lise eğitiminde yeri olması lazım, ki geçen yıllarda lise müfredatından da çıkarıldı. Bununla ilgili bir yazı yazmıştım, Bilim ve Ütopya Dergisi’nde yayımlanmıştı “Evrim Teorisi ve Müfredattaki Yeri” adlı bir yazı. Daha ayrıntılı olarak düşüncemi merak edenler o yazıya bakabilirler. Genel olarak lise eğitiminde mutlaka yer alması gerektiğini düşünüyorum çünkü biyolojinin en temel 3 teorisinden bir tanesi. Bir hücre teorisi vardır bir gen teorisi vardır bir de evrim teorisi vardır. Evrimi anlatmadan biyoloji anlatılmaz.

2- Evrimsel Psikoloji nedir?

Bir dar anlamıyla bir de geniş anlamıyla evrimsel psikolojiyi tanımlayabiliriz. Geniş anlamıyla, psikolojik konulara evrimsel perspektiften bakan yani “ Falanca psikolojik özellik neden evrimleşmiş olabilir ? Organizmanın hayatta kalmasına veya üremesine ne bakımdan hizmet ediyor ?” sorusuna cevap vermeye çalışan her girişime evrimsel psikoloji diyebiliriz. Bu bakımdan evrimsel psikoloji, psikoloji kadar eski demesek bile işlevselciliğin ortaya çıktığı 19. Yüzyılın sonlarında işlevselcilik okulu Darwin’in teorilerinden ve genel olarak evrim fikrinden etkilenmişti. Yani bütün işlevselciler aslında geniş anlamıyla evrimsel psikolog.

Daha dar anlamıyla evrimsel psikoloji, 1990’larda ortaya çıktı. Psikolojik mekanizmalarla ilgili birtakım ek varsayımlar yaptı bunlar. Texas Üniversitesinden David Buss ve arkadaşları daha dar anlamıyla “Evrimsel Psikoloji” denen bir hareket başlattılar. “Psikolojik mekanizmaların çoğu doğal seçilim sonucunda adaptasyon olarak ortaya çıkmışlardır. Bunlar modüler niteliktedir. Hemen hemen bütün psikolojik adaptasyonlar modüllerdir ve bunlar büyük ölçüde doğuştan gelirler, öğrenmenin ve kültürün ikincil bir önemi vardır.” türünden varsayımlar yapan ve psikoloji alanında herkesin kabul etmediği daha dar anlamıyla evrimsel psikoloji diye de bir şey var.

3- Evrimsel Psikolog tam olarak ne yapar?

Dar anlamıyla evrimsel psikoloğu düşünecek olursak, evrimsel psikolog psikolojinin her alanıyla ilgileniyor olabilir ama bu alanla ilgili dediğim gibi evrimsel sorular sorar. Mesela kadınlarla erkekler arasında sadece birtakım psikolojik farkların var olduğunu göstermeye çalışmaz, bu farkların sebebiyle ilgili bir evrimsel hipotez ortaya atar ve ondan sonra bu hipotezi test etmeye yönelik dizaynlar yapar. Mesela sık bulunan kadın-erkek farklarından birisi uzamsal hafıza ve uzamsal biliş konularında. Bu alanlardaki testlerde erkekler genellikle kadınlardan daha başarılı oluyor. Bununla ilgili basit bir evrimsel hipotez var. Tek evrimsel hipotez değil ama hipotezlerden bir tanesi şu: evrimsel tarihimizin, homo saphiensin tarihinin büyük bir kısmında erkekler avcı olarak iş gördüler küçük topluluklarda, kadınlar ise toplayıcıydı. Avcıların daha fazla uzamsal becerileri olmasını bekleriz özellikle 3 boyutlu nesneleri kafalarında döndürme becerisine sahip olmalarını bekleriz. Kadınların ise nesnelerin yerlerini hatırlama bakımından daha becerikli olmasını bekleriz. Sık elde edilen bulgulardan biri şuydu: 3 boyutlu bir şekil gösteriyorlar, “Bu 3 boyutlu şekli çevirdiğimiz zaman aşağıdaki 4 şekilden hangisi olur?” diye soruluyor. Buna “Zihinde Döndürme Testi” deniyor, erkekler bunları daha iyi yapıyorlar. Evrimsel fikirden hareketle Irvin Silverman diye bir evrimsel psikolog demişti ki; “Kadınlar da şu tür bir test geliştirirsek daha başarılı olacaktır.” O tür test de, nesnelerin yerlerini hatırlama testi. 40 tane bilindik nesneyi bir resim içinde karışık bir şekilde gösteriyorlar, katılımcılar 1 dakika boyunca bu resme bakıyorlar. Sonra kapatılıyor, o resmin benzeri tekrar gösteriliyor. Aynı 40 şekil ama bu sefer bazılarının yerleri değiştirilmiş. Şimdi evrimsel hipotezden hareketle Silverman dedi ki; “Kadınların nesnelerin yerlerini hatırlama becerileri daha iyi olacak ve dolayısıyla kadınlar bu testte yine uzamsal bir test olmasına rağmen daha başarılı olacaklar.” Ve gerçekten kadınlar daha başarılı oldu. Yani evrimsel hipotez sadece “Bir fark çıktı bu farkın sebebi budur.” demekle kalmıyor, başka ne tür farkların bulunabileceğiyle ilgili hipotez, beklenti ortaya atıyor ve bu test edildiğinde doğru çıkıyor. Bir evrimsel psikolog en iyi ideal anlamıyla bu şekilde çalışır.

4- Bize biraz yaptığınız çalışmalardan bahseder misiniz?

1997’de doktoramı bitirdim, doktoramın konusu Hayvanlarda Öğrenme  idi. Özel olarak da tavşanlarda göz kırpma şartlanmasında ayrıştırma problemlerinin çözümü ile ilgilendim. 2 tane matematiksel öğrenme teorisini karşılaştırmıştım. Türkiye’ye döndükten sonra bir öğrenme laboratuvarı kurmanın teknik açıdan fazlasıyla zor olacağını fark ettiğim için birkaç kez yön değiştirdim ilgi alanları bakımından. Bir ara psikolinguistik ile ilgilendim, onunla ilgili dersler verdim. Ondan sonra 10 yıl kadar önce olasılıksal yargılarda bulunma ve karar verme konusuyla ilgilendim, o konuyla halen ilgileniyorum. Evrimsel psikolojiye de yine doktoranın bitiminden beri ilgim vardı, sistematik olarak araştırma yapmaya benim Yeditepe Üniversitesinden eski öğrencim olan sonra Doğuş Üniversitesinde asistan olan ve ondan sonra da çalışma arkadaşım olan Onurcan Yılmaz’la beraber başladık. Yeditepe Üniversitesinde evrimsel psikoloji dersi vermiştim ve ikimizin de evrimsele ilgisi vardı. O daha çok ahlakın evrimi ile ilgileniyordu, ben de daha çok dinin evrimiyle ilgileniyordum. Din – Ahlak ilişkisiyle ilgili ikimizin ilgi alanlarını bir araya getiren bir araştırma yapalım dedik. Bu şekilde başladık.

Şimdi evrimsel hipotezleri doğrudan test etmek zor. Evrimsel hipotezin test edilebilir doğurgularını inceliyoruz diyelim. Doğurguyu implication anlamında kullanıyorum. Hem bilişsel düzeyde ahlaki düşünce din düşüncesi birbirini nasıl etkiliyor diye evrimden kısmen bağımsız araştırmalar yaptık hem de ahlak eğer “Mesela iş birliğini mümkün kılmak amacıyla evrimleştiyse, dinsel düşünce iş birliğini mümkün kılmak amacıyla evrimleştiyse o zaman şu tür iş birliği gereken görevlerde ahlaki düşünceyi uyandırmak veya dinsel düşünceyi uyandırmak insanların davranışlarını değiştirecektir.” türünden hipotezler kurup bu hipotezleri test etmeye yönelik araştırmalar yaptık. Dinsel düşünce, ahlaki düşünce, bilimsel analitik düşünce, bunların ilişkisini inceliyoruz hepsi evrimsel perspektif içinde diyebiliriz.

5- Psikoloji camiasında düşüncelerinden etkilendiğiniz ve size ilham veren kişilerden bahseder misiniz?

Yaptığımız araştırmaları göz önüne alacak olursak evrimsel psikolojiden yola çıktığımız için evrim teorisinin kurucusu olan Chayrles Darwin’den etkilendiğim söylenebilir. Bu dolaylı bir etki. Psikoloji camiasında çalışan biri değil çünkü Darwin. Onun dışında evrim fikri psikolojik araştırmalarda çok yararlı, verimli bir fikir olabilir düşüncesini kafama ilk yerleştiren kişi olarak Steven Pinker diyebilirim. Onun How The Mind Works ve Blank Slate

adlı kitaplarını okumuştum ve etkileyici bulmuştum. Hatta birkaç derste de yardımcı ders kitabı olarak okuttum. Bunun dışında 2013’te Big Gods isimli bir kitap yayımlayan Lübnan asıllı Kanadalı Psikolog Ara Norenzayan var. O da dinin evrimi ile iş birliğinin evrimini bir araya getiren ilginç bir hipotez ortaya atıp bir kitap yazmıştı. İşbirliğinin evrimi ile de dinin evrimi ile de ilgileniyordum ben. Bunların bu şekilde bir araya getirilebileceğini ve bunun verimli araştırma sorularına yol açabileceğini görünce ben de zaten ampirik olarak bu alana girmeye karar vermiştim. Düşüncelerinden etkilendiğim ve bana ilham veren kişiler bu şekildedir.

Hazırlayan: TPÖÇG Mesleki Bilgilendirme ve Farkındalık Platformu- Özen Öğütçü

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir